रामः, राज्ञा अभिषेकार्थं स्वगृहं प्रविश्य, तत्क्षणमेव बहिः निर्गत्य मातुः अन्तःपुरं प्रति ससञ्चल। तत्र तं मातरं ददर्श—सा विनययुक्ता, सुशुक्लवासिनी, मौनव्रता, देवगृहे उपविष्टा, कल्याणाय प्रार्थयन्ती आसीत्। तत्रैव सुमित्रा च लक्ष्मणः च पूर्वमेव आगतौ, सीता अपि हर्षवृत्तान्तं श्रुत्वा, रामस्याभिषेकस्य समाचारं निशम्य, तत्र आनीता आसीत्। तस्मिन्काले कौसल्या तत्र स्थित्वा, नेत्रे निमील्य, सुमित्रया, सीतया, लक्ष्मणेन च परिवृता आसीत्। सा पुत्रस्य पुष्ये राज्याभिषेकं शृत्वा, प्राणान् निगृह्य, जनार्दनं ध्यायन्ती आसीत्। तस्याः एवमुपवसितायाः रामः समीपमुपेत्य, मातरं प्रणम्य, हर्षवचनानि अब्रवीत्। सः उवाच—"माते! जनकः मां प्रजापालनकार्ये नियुक्तवान्; श्वः पितुः आज्ञया अहं अभिषिक्तः भविष्यामि। सीता अपि अद्य रात्रौ मया सह उपवासं करोतु, इति शिक्षकाश्च माम् उपदिष्टवन्तः, पितुः आज्ञया। यानि यानि शुभकार्याणि श्वः अभिषेकाय युक्तानि, तानि अद्य मम वैदेह्याः च कृपया विधेहि।" एवं श्रुत्वा, कौसल्या, यया दीर्घकालं कामितं वाञ्छितं च सम्पद्यते, रामं स्नेहवाक्यैः अश्रुपूर्णया वाचा सम्बोधितवती। सा उवाच—"पुत्र राम! दीर्घायुष्मान् भव; ते शत्रवो नष्टाः। त्वं श्रियुक्तः स्वबान्धवान् सुमित्रां च प्रमोदयसि। पुत्र! त्वं शुभनक्षत्रे जातः, गुणैः पितरं दशरथम् तोषितवान्। मम धैर्यं व्यर्थं न जातम्, कमललोचन! इक्ष्वाकुवंशस्य राज्यश्रीः अद्य त्वयि प्रतिष्ठिता। एवमुक्तः रामः भ्रातरं लक्ष्मणं, यः विनयेन उपविष्टः, सस्मितं सौम्यया वाचा अवदत्—"लक्ष्मण! त्वं मया सह इमां पृथिवीं पालय; राज्यलक्ष्मीः त्वयि मम द्वितीयात्मनि आगता। सौमित्रे! राज्यस्य सुखफलानि भुङ्क्ष्व; मम जीवितं राज्यं च सर्वं तव कृते।" एवं लक्ष्मणं सम्बोध्य, रामः मातृभ्यः प्रणम्य, सीतां अनुज्ञाप्य, स्वगृहं प्रतिजगाम। एष पञ्चमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे पठ्यते। पुनः, यदा रामः श्वोऽभिषेकाय उपदिष्टः, तदा राजा मन्त्रिणं वसिष्ठं आहूय तमिदं वचनं प्राह—"गच्छ, ककुत्स्थकुलसम्भूत! अद्य रामः पत्न्या सह उपवासं कुर्यात्, सौम्य, शुभाय राज्यलाभाय।" वसिष्ठः, वेदविदां श्रेष्ठः, राजानमभिवाद्य, "एवं भोः" इति प्रतिगृह्य, स्वयम् रामगृहं प्रति जगाम। वीरं, प्राज्ञं, विधिपरं रामं उपवासे स्थापयितुम्, सः तपोधनः उत्तमं ब्राह्मणं रथं आरुह्य ययौ। रामः तु, कृताञ्जलिः, शीघ्रं विनयेन, तस्य मुनेश्च आगमनं ज्ञात्वा, गृहात् निर्गत्य, प्रात्यागतं वसिष्ठं मानयितुं यत्नेन अग्रे गतः। सः रथस्य समीपे गत्वा, तं वृद्धं वेदविदं हस्तेन गृहीत्वा, स्वयं रथात् अवतार्य उपवेशयत्। तस्य विनयमवलोक्य, पुरोहितः प्रियं स्निग्धवाक्यं रामाय उवाच, तं हर्षयन्—"राम! तव पिता तुष्टः, त्वं राज्यं प्राप्स्यसि; अद्य सीतया सह उपवासं कुरुष्व। श्वः तव पिता दशरथः, स्नेहात्, त्वाम् अभिषेक्ष्यति, यथा नहुषः ययातिम्।" एवं उक्त्वा, शुद्धात्मा वसिष्ठः, रामं वैदेह्या सह विधिवत् उपवासे स्थापयामास। ततः रामेण सम्यक् पूजितः, राजगुरुः ककुत्स्थं अनुज्ञाप्य, रामगृहात् निर्गतः। तत्र रामः, प्रियसखिभिः सुखवचनैः सहितः, तान् सर्वान् पूजयित्वा, स्वगृहं प्रविवेश। तस्मिन्नेव काले रामस्य गृहम् उल्लसितनरनार्याकुलं, पङ्कजाकुलं सरः इव, मदोत्कण्ठितविहङ्गैः सहितं, शोभायमानम् आसीत्। तस्मात् रामस्य प्रासादोपमात् गृहात्, वसिष्ठः निर्गत्य, जनसमूहपूर्णां राजमार्गां ददर्श। सर्वत्र अयोध्यायां राजमार्गाः जिज्ञासुभिः जनसमूहैः संवृताः आसन्। तस्मिन्काले, राजमार्गे जनानन्दतरङ्गैः पूर्णः जनघोषः समुद्रनिनादोपमः आसीत्। अयोध्या अपि तदा, सम्यक्सिक्तमार्गा, सम्यक्समुत्कृष्टमाल्यध्वजाभिरामगृहशोभिता, अत्यन्तं शोभमानासीत्। तदा, अयोध्यायाः जनाः, स्त्रीबालसमाकुलाः, रामाभिषेकस्य प्रतीक्षां सूर्यस्योदयनमिव कुर्वन्तः आसन्। ते जनाः, शोभायुक्ताः, प्रमोदिताः, तस्य महोत्सवस्य दर्शनाय उत्कण्ठिताः आसन्। एवं राजपुरोहितः, जनसमूहं विगृह्य, शनैः शनैः राजमहालयं प्रति प्रस्थितः। सः श्वेतमेघशिखरप्रख्यं प्रासादं आरोह्य, इन्द्रं प्रति बृहस्पतिरिव, राजानमुपेत्य स्थितवान्। तं समागतं दृष्ट्वा, राजा आसनात् उत्थाय, तं पृष्ट्वा, सर्वं कृतमिति निवेदयामास। इति।