दीर्घबाहुः महाबलः रामः, गजेन्द्रगमनो गौराङ्गः, मुखचन्द्रकान्तिवर्णश्च, परमं मनोहरः दृश्यते स्म। तस्य रूपसम्पद्गुणैः लोचनहृदयहरैः पुरुषजनानां, स प्रजाः तप्तानिव वर्षेण पृथिवीव हर्षयामास। स रामः समीपमागच्छन्नपि, राजा तं निरीक्ष्य तृप्तिं न प्राप; ततः सुमन्त्रः राघवं श्रेष्ठात् रथात् अवतारयामास। सुमन्त्रः अञ्जलिं कृत्वा रामस्य पृष्ठतः ययौ; रघुवंशस्य आनन्दः सः रामः कैलासशिखरप्रख्यं प्रासादं स्फुरन्तं प्रविवेश। राघवः शीघ्रं तस्मिन् प्रासादे राजानं द्रष्टुम् आरोहति स्म; सः समीपमागत्य अञ्जलिं कृत्वा पितुः पादयोः प्रणम्य तिष्ठति स्म। स्वनाम उद्घोष्य, रामः पितुः पादयोः प्रणम्य स्थितः; तं प्रणतम् अञ्जलिं कृत्वा पृष्ठे स्थितं दृष्ट्वा, राजा—स्नेहात् प्रियं पुत्रं संहृष्टः—तं सन्निकर्षे कृत्वा, अञ्जलिं गृहीत्वा, रत्नस्वर्णविभूषितं उत्तमासनं प्रादात्। सः रामं तस्मिन् शोभने श्रेष्ठे आसने उपवेशनाय निर्देशयामास; तेन उत्तमासनप्राप्तेन राघवेण सभा विराजिता। स्वतेजसा मेरुशृङ्गारुणार्कसमानशुद्ध्या, सः सभा प्रकाशिता। शरत्कालमेघरहितनभसि इव चन्द्रेण तारा-ग्रहयुक्तं व्योम प्रकाशते, तथा सा सभा रामतेजसा विभाति स्म; प्रियं पुत्रं दृष्ट्वा राजा तृप्तः अभवत्। आत्मानं निर्मलदर्पणप्रतिबिम्बवत् अलङ्कृतं पश्यन्, सः श्रेष्ठपिता सुप्रतिष्ठितं पुत्रं वाक्यमब्रवीत्। राजा रामं इन्द्रं कश्यप इव सम्बोधितवान्—"त्वं मम मुख्यायाः पत्नीः जातः, सर्वथा योग्यः, योग्यः पुत्रः च। त्वं मम प्रियः पुत्रः राम, गुणैः श्रेष्ठः; स्वगुणैः एव एतेषां जनानां हृदयानि जितवान् असि। अतः पुष्ये तारे तव युवराज्यं प्रतिगृह्यताम्; स्वभावतः विकल्पतः च त्वं धर्मिष्ठः दृष्टः।" "यद्यपि त्वं धर्मात्मा, स्नेहान्मम हितमिदं वक्ष्यामि—सर्वदा विनयं धारय, इन्द्रियाणि निगृह्य यथासम्भवम् आचर। कामक्रोधसमुत्थान् दोषान् त्यज; गूढे च प्रकटे च सदाचारं आचर। मन्त्रिणः प्रभृत्यः सर्वान् जनान् च वशीकुरु; कोश-आयुधागारयोः च महान् संचयः कुरु।" "यः राजा भक्तिप्रेमयुक्तैः प्रजाभिः पृथिवीं पालयति, तस्य मित्राणि अमृतलाभे देववत् मुद्यन्ते। अतः पुत्र, आत्मसंयमं कृत्वा एवं आचर।" इति श्रुत्वा, रामभक्ताः तस्य प्रियजनाः शीघ्रं कौसल्यायै तद्वचनं निवेदयामासुः। कौसल्या, सतीषु श्रेष्ठा, सुवर्णं गावः विविधरत्नानि च प्रियजनाय दत्त्वा, राजानं प्रणम्य, राघवः रथमारुह्य स्वगृहं जनसमूहेन पूजितः गच्छति स्म। ते च नागरिकाः राजवचनश्रवणेन महतीं संपदं लब्ध्वेव हृष्टाः, राजानं अभिवाद्य स्वगृहाणि गताः, हर्षेण देवताः पूजयामासुः। इदानीं चतुर्थः सर्गः श्रोतव्यः। यदा जनाः निर्गता, राजा पुनः मन्त्रिभिः सह मन्त्रयित्वा, धृतिमान् सः राजा निश्चयं कृतवान्। "श्वः शुभः पुष्यदिवसः; श्वः मम पुत्रः रामः पद्मपत्रनयनः युवराज्याभिषिक्तः भविष्यति" इति सः नृपः आज्ञापयत्। ततः अन्तःपुरं प्रविश्य, दशरथः सारथिं आहूय, "रामम् पुनः आनय" इति आदिशत्। द्वारपालाः रामाय पुनः आहूतत्वं निवेदयामासुः; तच्छ्रुत्वा रामः साशङ्कः अभवत्। शीघ्रं प्रविश्य, रामः वाक्यमब्रवीत्—"किमर्थमागमनं सम्प्राप्तम्, सम्पूर्णं वद।" ततः सारथिः उवाच—"राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति; इदं श्रुत्वा यथारुचि गन्तुं वा न गन्तुं वा शक्यते।" सारथेर्वाक्यं श्रुत्वा, रामः शीघ्रं राजप्रासादं पुनरगच्छत्। रामस्य आगमनं श्रुत्वा, राजा दशरथः स्नेहपूर्वकं वाक्यं वक्तुमिच्छन्, तं अन्तःपुरं प्रावेशयत्। रामः पितुः प्रासादं प्रविश्य, दूरात् एव पितरं दृष्ट्वा, अञ्जलिं कृत्वा प्रणनाम। राजा तं प्रणतमुत्थाप्य, आलिङ्ग्य, आसनं दत्त्वा, पुनः रामं वाक्यमब्रवीत्। "राम, अहं वृद्धः, दीर्घजीवी, यथाकामं भोगान् अनुभूतवान्; शतशः यज्ञान् स्वल्पदक्षिणैः कृतवान्। अद्य त्वं मे अतुल्यः प्रियः पुत्रः, इच्छया जातः; दत्तं, श्रुतं, कृतं मया यथाकामम्। वीर, अहं सुखमपि अनुभूतवान्; देवर्षिपितृपुरोहितात्मनां ऋणात् विमुक्तः अस्मि।" "त्वदर्थे अन्यत् कर्तव्यं नास्ति, ऋते अभिषेचनात्; अतः यदहं वदामि, तत् त्वया कर्तव्यम्। अद्य सर्वे जनाः त्वां राजा इच्छन्ति; अतः पुत्र, त्वां युवराज्ये अभिषेचयिष्यामि।" "अपि च, अद्य अहं राम, पापदर्शनानि पश्यामि; अग्निसंयुक्ताः उल्काः गर्जन्त्यः पतन्ति। राम, ज्योतिषज्ञाः वदन्ति—मम नक्षत्रं सूर्य-मङ्गल-राहुभिः क्रूरग्रहैः पीड्यते" इति। एवं स रामः, महात्मना पित्रा धर्मयुक्तेन प्रियं वाक्यमनुशासितः, कृतकृत्यः अभवत्।