रामः बालः तान् भूमिप्रजाजनान् दृष्ट्वा, तेषां समीपागमनं च ज्ञात्वा, वसिष्ठस्य वचनेन प्रेरितः, तेषां कामं विज्ञाय, तान् अप्रियम् किञ्चित् न कुर्यात् इति उपदिष्टः। ततः वसिष्ठस्य वचः श्रोतुं समुत्थाय, रामः सर्वान् जनान् उवाच—"किं करवानि?" इति। तदा सर्वे जनाः रामं प्राहुः—"यत्र यत्र गच्छसि, तत्र तत्र वयम् अपि त्वाम् अनुसरिष्यामः। यदि त्वम् अस्मासु स्नेहम् अनुत्तमं च प्रीतिं करोति, हे काकुत्स्थ, तर्हि पुत्रैः भार्याभिः सह धर्ममार्गे त्वया सह यास्यामः। वनं वा काननं वा नदी वा समुद्रं वा, यदि त्वया न परित्यक्ताः स्याम, तर्हि त्वया अस्मान् सर्वान् नय। एषः अस्माकं परमं सुखम्, एषः अस्माकं महद् वरं; हृदयस्य नित्यं प्रमोदः तव अनुगमनम् एव, हे राजन्।" रामः तेषां प्रजाजनानां दृढां भक्तिं ज्ञात्वा, "एवं भवतु" इति प्रत्यजानात्, स्वस्य नियतं अन्तं चिन्तयन्, तस्यैव दिने तद् अकरोत्। ततः सः वीर्यवान् कुशं कोसलदेशे, लवं च उत्तरदेशे, उभौ पुत्रौ, सिंहासने स्थापयामास। पुत्रौ सिंहासने स्थापित्वा, तौ उभौ अङ्के उपवेश्य, बहुशः शिरसि चुम्बित्वा, स्नेहेन आलिङ्ग्य च। ताभ्यां सह सहस्रशः रथान्, दशसहस्राणि गजान्, दशसहस्राणि अश्वान्, धनं च ताभ्यां दत्तवान्। कुशं लवं च स्वे स्वे समृद्धे पुरे, हृष्टजनसमाकीर्णे, प्रेषयामास। एवं वीर्यवन्तौ पुत्रौ सिंहासने स्थाप्य, तौ स्वपुरेषु प्रतिष्ठाप्य, ततो रामः शत्रुघ्नं महात्मानं दूतैः आह्वयामास। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिना प्रणीते आदिकाव्ये सप्तसप्ततितमः सर्गः समाप्तः। रामस्य आज्ञया शीघ्रगामिनः ते दूताः, विश्रामं न कृत्वा, त्वरया माधुरां पुरिं ययुः। त्रिरात्रं तत्र गत्वा, माधुरां प्राप्ताः, यथावत् सर्वं शत्रुघ्नाय निवेदितवन्तः। तैः लक्ष्मणस्य गमनम्, राघवस्य प्रतिज्ञा, पुत्रयोः अभिषेकः, जनानां च अनुगमनम्, सर्वम् आख्यातम्। कुशस्य रम्या पुरी, कुशावती नाम, विन्ध्यपदेषु रामेण स्थापिता; लवस्य रम्या श्रावस्ती नाम पुरी स्थापिताऽभवत्। अयोध्यां रिक्तां कृत्वा, राघवः भरतश्च, महारथिनौ, स्वर्गारोहणाय उद्यतौ। इति सर्वं शत्रुघ्नाय दूतैः शीघ्रं निवेद्य, विश्रान्ताः, "त्वं शीघ्रं कुरु, राजन्!" इति ऊचुः। शत्रुघ्नः स्वकुलस्य विनाशं शृण्वन्, जनान् सुवर्णपुरोहितं च आहूय, सर्वं यथावत् न्यवेदयत्, स्वस्य भ्रातृभिः सह अन्तं च। ततः सः वीर्यवान् स्वपुत्रौ अभिषेचयत्—सुभाहुः माधुरां, शत्रुघातिः वैदिशां प्राप्तवान्। माधुरायाः सेनां द्विधा विभाग्य, यथायोग्यं धनं दत्त्वा, तत्रैव पुत्रौ स्थापयामास। सुभाहुं माधुरायां, शत्रुघातिं वैदिशायां स्थापयित्वा, शत्रुघ्नः राघवं द्रष्टुं एकेन रथेन अयोध्यां ययौ। तत्र सः महात्मानं रामं, तेजसा दीप्तमिव वह्निम्, उत्तमवस्त्रधारिणं, अक्षयैः ऋषिभिः सहितं, दृष्ट्वा, संयतः, कृताञ्जलिः, धर्मज्ञं रामं प्रणम्य, धर्ममात्रं चिन्तयन्, वाक्यम् उवाच—"हे रघुनन्दन, पुत्रयोः अभिषेकं कृत्वा, अहम् अपि त्वां अनुगन्तुं निश्चितः। अन्यत् किञ्चित् वक्तव्यम् नास्ति, नापि आज्ञा देया; त्वया अहम् आत्मवत् एव स्वीक्रियः।" तस्य दृढनिश्चयं ज्ञात्वा, राघुकुलानन्दनः रामः शत्रुघ्नाय "एवं भवतु" इति प्राह। तस्य वचने समाप्ते, रूपान्तरकर्तारः वानरगणाः, भल्लूकयक्षराक्षससमूहाश्च, महता संख्यया तत्र उपजग्मुः। सुग्रीवेण नेतृत्त्वेन, रामस्य स्वर्गारोहणस्य श्रवणेन, सर्वे द्रष्टुम् आगच्छन्। देवपुत्राः, ऋषिपुत्राः, गन्धर्वपुत्राश्च, रामस्य गमनं ज्ञात्वा, तत्रैव समागम्य, सर्वे रामं उपसंगम्य, प्रणम्य, "राजन्, वयं त्वाम् अनुसरितुम् आगताः, दृढनिश्चयाः स्मः। यदि त्वं विना अस्मान् गच्छसि, तर्हि यमदण्डेन हतवत् अस्मान् मन्ये।" इति ऊचुः। काकुत्स्थवंशजः रामः स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच—"एवं भवतु" इति। एतस्मिन्नेव काले, महाबलः सुग्रीवः रामं समीपमागत्य, यथाविधि प्रणम्य, याचितुम् उद्यतः। सः उवाच—"वीर्यवन्तम् अङ्गदं स्थाप्य, अहम् आगतः। राजन्, त्वाम् अनुगन्तुं दृढनिश्चयः अस्मि।" तस्य वचनं श्रुत्वा, रामः सख्यं विचार्य, वानराधिपाय सुग्रीवाय प्राह—"सुग्रीव, शृणु! त्वया विना अहम् न कदापि सुरलोकं वा परमं पदं वा गन्तुं शक्नोमि।" ततः श्रीरामः विभीषणं राक्षसराजानम् उवाच—"यावत् प्रजाः सन्ति, तावत् त्वं, महाबल राक्षसराज, लङ्कायाम् स्थितः भव।