रामः तु लक्ष्मणस्य वचनानि श्रुत्वा, तेषां भीषणानां शब्दानां महानात्मनः तत्त्वं मनसि विचिन्त्य, हृदयस्थं क्रोधं सहनुं न शशाक। बुद्ध्या निश्चित्य – “मम एकस्य मृत्युं पर्याप्तं, सर्वनाशः न भवतु” – इति निश्चयमकृत्वा, तं राघवाय निवेदितवान्। लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा, रामः कालं तिरस्कृत्य शीघ्रं निर्गत्य, अत्रिपुत्रं द्रष्टुं अगच्छत्। स रामः, तेजसा अग्निवत् दीप्तं महानात्मानं नमस्कृत्य, ककुत्स्थवंशजः, अञ्जलिं कृत्वा अपृच्छत् – “किं कर्तव्यम्?” इति। राघवस्य वचनं श्रुत्वा, स विशुद्धात्मा महर्षिः रामं उवाच – “श्रुणु धर्मप्रिय!” इति। “अद्य मे तपस्याः सहस्रवर्षाणां समाप्तिः; अतः, हे निष्पाप, तव पक्वं अन्नं इच्छामि।” तं याचनं श्रुत्वा, राघवः राजा हृष्टचित्तः तदन्नं महर्षये समर्पितवान्। स महर्षिः, तदन्नं अमृतसमं उपभुक्त्वा, रामं प्रशस्य, स्वाश्रमं प्रत्यगच्छत्। महर्षेः आश्रमं गतवतः, रामः लक्ष्मणस्य अग्रजः, कालस्य वचनं स्मृत्वा, शोकग्रस्तः अभवत्। दुःखेन पीडितः, तं भीषणं दर्शनं स्मृत्वा, विषण्णः, वाक्यं वक्तुं न शशाक। तदनन्तरं, कालस्य वचनं मनसि निश्चित्य, राघवः – “एवमेव भवितव्यम्” – इति निश्चयमकृत्वा, मौनं स्थितवान्, यशस्वी सन्। एवं उत्कण्ठिते रामे मौनं स्थिते, लक्ष्मणः हृष्टः, चन्द्रग्रहणमिव, तं दुःखितं दृष्ट्वा, मधुरं वचनं उवाच। “हे महाबाहो, मम निमित्तं त्वं शोकं मा कुर्याः; कालस्य प्रवाहः पूर्वसृष्ट्या निश्चितः। त्वं मां हन्याः, संकल्पं मा विसृज; व्रतभङ्गः नरः, ककुत्स्थवंशज, नरकं याति। यदि स्नेहः अस्ति, हे महराज, यदि त्वं मम प्रियः, संशयं न कुर्याः; धर्मं वृद्धयाः, राघव।” लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा, रामः, मनः विक्षिप्तः, मन्त्रिणः पुरोहितं च आह्वयित्वा, तेषां मध्ये, दुर्वाससः आगमनं तपस्विनः व्रतं च, सर्वं वृत्तान्तं निवेदितवान्। ततः तेषां मन्त्रिणां पुरोहितानां च मध्ये, महातेजाः वसिष्ठः उवाच – “हे महाबाहो, त्वं यशस्वी, लक्ष्मणस्य वियोगः, भीषणं विनाशं दृष्ट्वा। तं त्यज; कालः बलवान् – संकल्पं मा व्यर्थं कुरु। यदि व्रतं नष्टं, धर्मः अपि नष्टः। धर्मनाशे, त्रैलोक्यं सर्वं चलाचलसहितं, देवर्षिसहितं, नश्येत् – न संशयः। अतः, पुरुषसिंह, त्रैलोक्यरक्षणाय, लक्ष्मणं विना अपि, अद्य जगत् स्थापय।” तैः धर्मयुक्तैः वाक्यैः श्रुत्वा, राघवः तेषां मध्ये, लक्ष्मणं सम्बोधितवान् – “सुमित्रानन्दन, त्वां विमोचयामि; धर्मस्य अतिक्रमः न भवतु। धर्मिणां वियोगः वा मृत्युर्वा – उभयं समं इति मन्यते।” रामस्य वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः अश्रुपूरितेन्द्रियः, शीघ्रं निर्गत्य, स्वगृहं न प्रविष्टवान्। स सरयूतीरे, शौचं कृत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, सर्वेन्द्रियाणि निगृह्य, प्राणं न मुमोच। तत्र स्थिते लक्ष्मणे, सर्वदेवाः इन्द्रसहिताः, अप्सरसः, ऋषयः च, पुष्पवर्षं अकुर्वन्। तं महाबलिनं लक्ष्मणं, मनुष्येभ्यः अदृश्यं, इन्द्रः शरीरसहितं स्वर्गं प्रापयामास। विष्णोः चतुर्थांशः आगतः इति दृष्ट्वा, सर्वे उत्तमाः देवाः, ऋषिसहिताः, हर्षपूर्णाः, तं पूजयामासुः। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिमुनिना रचिते आदिकाव्ये रामायणस्य शतपञ्चसर्गः समाप्तः। लक्ष्मणं विसृज्य, रामः शोकसन्तप्तः, पुरोहितान् मन्त्रिणः नागरान् च उवाच – “अद्य धर्मनिष्ठं भरतं अयोध्यायाः राज्ये अभिषिच्य, ततः वनं गच्छामि। सर्वं आवश्यकं सामग्रीं सज्जयन्तु; कालस्य विलम्बः न भवतु। अद्यैव लक्ष्मणगतम् मार्गं गच्छामि।” राघवस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे नागरिकाः, शिरः भूमौ नमतः, मृतवत् अभवन्। रामस्य वचनं श्रुत्वा, भरतः मूर्छितः, राज्यं निन्दित्वा, राघवम् उवाच – “सत्येन शपथं करोतु, राजन्, त्वया विना स्वर्गः न इच्छामि, राज्यं न स्पृहयामि, रघुवंशरमण। राजन्, एते द्वौ, कुशः लवः, अभिषिच्यन्तु; वीरः कुशः कोसलदेशे, लवः उत्तरदेशे राज्यं कर्तुं अर्हतः। शीघ्रं दूताः शत्रुघ्नं प्रति गच्छन्तु; स्वर्गगमनं द्रुतं सूचयन्तु।” एवं श्रुत्वा, नागरिकान् शोकपीडितान् दृष्ट्वा, भरतः उक्तवान्, ततः वसिष्ठः तान् सम्बोधितवान्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिरामायणे प्राचीनसर्गः समाप्तः।