लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा भगवान् रामः सौमित्रिं प्रीतिसंयुक्तः संबोधितवान् — “महातपाः सत्यव्रती मुनिः प्रवेशय्यताम्, प्रिय।” तदा सौमित्रिः “एवं भवतु” इति प्रत्यूच्य, स्वतेजसा दीप्तिमन्तं मुनिं, स्वदीप्त्या ज्वलन्तमिव, अंतः प्रवेशयामास। स मुनिः स्वतेजसा प्रकाशमानः, रघुवंशश्रेष्ठं रामं उपगम्य, मधुरया वाचा अभाषत — “भव त्वं शतायुषी!” तस्मै रामः महातेजाः सपर्यां कृत्वा, अर्घ्यादिभिः सत्कारं विधाय, एकचित्तः कुशलप्रश्नं चकार। तदा स मुनिवरः रामेण कुशलं पृष्ट्वा, सुवर्णमये दिव्ये आसने उपाविशत्। अथ रामः तं मुनिं प्रणम्य प्रोवाच — “स्वागतं ते, महर्षे! यदर्थं त्वं दूतत्वेन आगतः, तद्वचनं निवेदय।” तदा स मुनिः राजसिंहेन प्रेरितः उवाच — “इदं संवादं वक्तव्यं, यदि हितमिच्छसि।” तदनन्तरं मुनिवरः उवाच — “यः कश्चित् एष संवादं शृणोति वा पश्यति वा, तव इच्छया तेन मृत्युं प्राप्नुयात्, यदि त्वं मुनिप्रधानस्य वचः ग्राह्यं मन्यसे।” रामः प्रतिज्ञां कृत्वा लक्ष्मणं प्राह — “द्वारि तिष्ठ, महाबाहो, परिचारकान् च विसर्जय।” पुनः स रामः सौमित्रिं उवाच — “एष मुनिसंवादः यः कश्चित् पश्यति वा शृणोति वा, स मृत्युं प्राप्नुयात्।” ततः काकुत्स्थः लक्ष्मणं द्वारि स्थाप्य रक्षार्थं, मुनिं प्राह — “वद वचनानि यानि ते मनसि स्थितानि, यदर्थं च त्वं प्रवृत्तः, निर्यातय; तानि अपि मम हृदि निवसन्ति।” एवं तत्र सर्गस्य समाप्तिः अभवत्। ततः स मुनिः रामं प्रति उवाच — “श्रृणु, धर्मज्ञ राजन्, यदर्थं अहं प्राप्तः; महात्मना पितामहेन अहं प्रेषितः। पूर्वजन्मनि त्वं, रिपुनगरविजयिन्, मम पिता अभूः, मायया जातः अहं कालः, सर्वसंहारकर्ता। भगवतः पितामहस्य वचनं — ‘त्वया प्रतिज्ञा कृताऽस्ति, सौम्य, लोकसंरक्षणार्थम्।’ पूर्वं त्वया मायया लोकाः संकुच्य, महोदधौ शयानेन, जलमध्यात् प्रथमं माम् उत्पादितवान्। ततः अनन्तं नागं जलाशयस्थं, भोगसम्पन्नं, त्वया मायया सृष्ट्वा, द्वौ बलिनौ अपि उत्पादितौ। मदुश्च कैटभश्च, यस्य स्थूलास्थिनिकायः, अयं च पृथिवी पर्वतसमाकीर्णा भूर्भूताऽभवत्। दिव्ये पद्मे सूर्यसमप्रभे, नाभिकमलं प्रतिलभ्य, माम् उत्पाद्य, सर्वसृष्टिकर्म मयि न्यवेशयः। भारं विन्यस्य, त्वां जगन्नाथं नमामि; प्रजासु रक्षां स्थापय, त्वमेव मम बलस्य मूलम्। अतः त्वम् अनादितः विष्णुः, सर्वभूतसंरक्षणाय, अजेयः अभवः। अदितेः पुत्रः महाबलः जातः, भ्रातॄणां बलवर्धनः; यदा कार्याणि जायन्ते, तदा त्वमेव तेषां साहाय्यं कर्तुमर्हसि। अतः, यदा प्रजाः संत्रस्ताः, लोकश्रेष्ठ, तदा त्वं मानुषेषु मनः संस्थाप्य, रावणवधकामनया, अवतीर्णः। दशसहस्रवर्षाणि, तदन्यसहस्रवर्षाणि च, त्वं व्रतम् आस्थितः। तव मानसः पुत्रः, पूर्णायुः, मानुषेषु जातः; अयं कालः, नरश्रेष्ठ, समीपं गन्तुम्। यदि पुनः प्रजासेवा इच्छसि, राजन्, तिष्ठ; अथवा यदि देवलोकविजयम् इच्छसि, राघव, तर्हि विष्णुनाथाः देवाः क्लेशरहिताः भवन्तु। पितामहस्य वचः, कालरूपेण उक्तम्, श्रुत्वा राघवः स्मितपूर्वकं संहारकर्तारं प्रत्युवाच। देवदेवस्य अद्भुतं वचनं श्रुत्वा, मम हृदि महती प्रीतिर्जाता, तव आगमनात्। ममावतारः त्रैलोक्यकार्यार्थम् अभवत्; स्वस्ति ते, अहं स्वस्थानं यास्यामि। त्वं स्वयम् अत्र प्राप्तः; मयि किंचिदपि संदेहः नास्ति; यथा पितामहः उक्तवान्, तथैव देवकार्येषु कर्तव्यम्।” एवं तत्र सर्गस्य समाप्तिः अभवत्। एवं तयोः संवादे प्रवृत्ते, तत्र महर्षिः दुर्वासाः, रामदर्शनकाङ्क्षी, राजद्वारमुपाजगाम। तत्र आगत्य, मुनिश्रेष्ठः सौमित्रिं उवाच — “शीघ्रं मां रामाय दर्शय, यावन्न मे कार्यं विफलम्।” मुनिवचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः शत्रुसूदनः, मुनिं प्रणम्य, विनयपूर्वं वाक्यमब्रवीत् — “किं कार्यं ते, भगवन्? किं ते सम्पादयामि? राघवः किञ्चित् व्यवसितः, ब्राह्मण, क्षणं प्रतीक्षस्व।” इति श्रुत्वा, स मुनिवरः क्रोधसमाविष्टचित्तः, दहन्तमिव दृष्ट्या लक्ष्मणं प्राह — “सौमित्रे, इदानीमेव मां रामाय निवेदय; यदि न निवेदयिष्यसि, सौमित्रे—” “तदा त्वां, तव पुरीं, राघवं, भरतं, सर्वं च वंशं शापयिष्यामि, सौमित्रे।” एवं सर्गस्य समाप्तिः।