भरतः युधाजित् च, शीघ्रकर्मणौ, स्वबलैः परिचारकैः सह गन्धर्वनगरं प्राप्य आगच्छताम्। तयोः आगमनं श्रुत्वा गन्धर्वाः, युद्धोत्सुकाः, पराक्रमसम्पन्नाः, सर्वतः गर्जन्तः समवेताः। ततः सञ्जातः स युद्धः, घोरः, रोमाञ्चजनकः, सप्त रात्र्यः भीषणः, यत्र कस्यापि जयः नाभवत्। तत्र खड्गशूलधनुषां प्रयोगः अभवत्, रक्तनदीः प्रवहन्त्यः, यत्र नराणां देहाः सर्वदिशं गच्छन्ति स्म। तदा रामानुजः भरतः, क्रुद्धः, गन्धर्वेषु कालास्त्रं सम्वर्ताख्यं घोरं सन्ददौ। तेन कालपाशबद्धाः, सम्वर्तास्त्रेण विदारिताः, क्षणेन त्रिकोट्यः महाबलिनां गन्धर्वाणां पतिताः। तादृशं घोरं वधं महात्मनाम्, यद् क्षणेन कृतं, न स्मरतः दिवौकसः अपि। सर्वे गन्धर्वाः हताः सति, भरतः कैकेयीपुत्रः तत्र द्वयोः समृद्धयोः श्रेष्ठयोः नगरेषु वासस्थानानि स्थापयामास। तक्षः तक्षशिलायां, पुष्कलः पुष्कलावत्यां, गन्धर्वदेशे गान्धारप्रदेशे च स्थापितः। तत्र नगरेषु धनरत्नसमूहैः पूरितम्, वनैः अलङ्कृतम्, निवासिनां गुणस्पर्धया शोभितम्। उभे नगरे, महद् वैभवेन दीप्ते, व्यवहारेषु दुष्टिहीनम्, उद्यानयानसम्पन्ने, सुविभक्तविपणिभिः युक्तम्। तौ रम्ये उत्तमे नगरे, विस्तारैः अलङ्कृतम्, मुख्यगृहैः सुरमन्दिरसदृशैः शोभितम्। दिव्यैः देवालयैः, ताडतमालतिलकबकुलवृक्षैः च भूषितम्। पञ्चवर्षपर्यन्तं तत्र स्थाप्य, भरतः कैकेयीपुत्रः रामानुजः पुनः अयोध्यां प्रत्यागच्छत्। स महात्मा भरतः, रामं महात्मानं अभिवाद्य—इन्द्रः ब्रह्माणं इव, धर्मं साक्षात् इव—यथावत् गन्धर्ववधं भूमिस्थापनं च न्यवेदयत्। तत् श्रुत्वा रामः तुष्टः अभवत्। इति श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकि रामायणे एकशताधिकशततमः सर्गः समाप्तः। तत् श्रुत्वा रामः भ्रातृभिः सह हृष्टः अभवत्, लक्ष्मणं प्रति अद्भुतं वचनं उवाच। ‘सुमित्रानन्दन, तव एते द्वौ कुमारौ—अङ्गदः चन्द्रकेतुश्च—धर्मकुशलौ, वीर्यनिश्चयसम्पन्नौ, राज्याय। अहं तौ राज्ये अभिषेकं करिष्यामि; रम्यम् अनवच्छिन्नं प्रदेशं व्यवस्थितुं, यत्र तौ धनुष्मन्तौ वसन्तु। तत्र न राजा कष्टम् अनुभवेत्, न आश्रमविनाशः भवेत्; तादृशं प्रदेशं अन्वेषय, सौम्य, यथा न दोषः भवेत्।’ रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः उवाच—‘अत्र करूपथदेशः अस्ति, रम्यः दुःखरहितः।’ तत्र अङ्गदाय महात्मने नगरी स्थाप्यताम्, चन्द्रकेतवे दिव्या, शशिसदृशी, आरोग्यसम्पन्ना नगरी स्थाप्यताम्। रामः भरतवाक्यं अनुमन्य, भूमिं उपशम्य, अङ्गदाय तत्र वासं स्थापयामास। अङ्गदस्य नगरी रामेण, कृतकर्मणा, रम्या, सुरक्षितः स्थापिता। चन्द्रकेतवे मल्लभूमौ नगरी स्थापिता, चन्द्रकान्ता नाम, दिव्या देवपुरीसदृशी। ततः रामः लक्ष्मणभरताभ्यां सह, युद्धे जयदृढौ, परमं हर्षम् अनुभूय, अभिषेकं कृतवान्। अभिषिक्तान् कुमारान् रामः अङ्गदं पश्चिमदेशे, चन्द्रकेतुं उत्तरदिशि प्रेषितवान्। सौमित्रः अङ्गदस्य सहचारी अभवत्, भरतः चन्द्रकेतुं पालकः, सहायः अभवत्। लक्ष्मणः अङ्गददेशे संवत्सरं वसित्वा, पुत्रं प्रतिष्ठ्य, पुनः अयोध्यां प्रत्यागच्छत्। तथा भरतः अपि संवत्सराधिकं तत्र स्थित्वा, अयोध्यां प्रत्यागत्य, रामपादसेवा कृतवान्। सौमित्रभरतौ रामपादाभक्तः, स्नेहेन कालगतिं न अवगच्छताम्, परमधर्मिष्ठौ। एवं दशसहस्रवर्षाणि तयोः धर्मे, जनकार्येषु च, यायुः। कालपरिमितं संवत्सरं व्यतीत्य, मनः पूर्तम्, समृद्ध्यालङ्कृतम्, धर्मनगरीस्थितम्, त्रयः तेजसा दीप्ताः, यथायज्ञे सम्यक् आहुताः त्रयः अग्नयः। इति श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकि रामायणे द्विशततमः सर्गः समाप्तः। कालेन, रामे धर्मे स्थिते, कालः स्वयं तपस्विरूपेण राजद्वारम् आगतः। सः लक्ष्मणं धीरं कीर्तिमन्तं प्रति उवाच—‘रामाय निवेदय, मम आगमनम्; अहम् महत्त्वमुद्यमः आगतः।’ ‘अहम् अतिबलमहर्षेः दूतः, यस्य ऊर्जा अनन्ता; रामं द्रष्टुं महत्त्वेन आगतः अस्मि, महाबाहो।’ तस्य वचनं श्रुत्वा, सौमित्रः शीघ्रता युक्तः, रामाय तपस्विनं आगतम् निवेदयामास। ‘धर्मेण द्वौ लोकौ जयतु, रामः महातेजाः! अहम् तपोबलदीप्तः दूतः, त्वां द्रष्टुं आगतः।’ इति श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकि रामायणे त्रिशततमः सर्गः समाप्तः।