काञ्चनमणिमयेषु सत्त्सङ्गेषु, सीतायाः प्रवेशे जनाः विविधभावैः तत्र स्थिताः। केचित् हर्षिताः गानं कुर्वन्ति स्म, केचित् ध्याननिष्ठाः, केचित् रामं सस्नेहं पश्यन्ति, अन्ये विस्मिताः सीताम् अवलोकयन्ति स्म। सीतायाः भूमिप्रवेशं साक्षात्कृत्य, सर्वे जनाः एकत्र समागताः, तस्मिन्नवसरे सर्वं जगत् मोहितम् अभवत्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य सप्तनवत्यधिकसप्ततितमः सर्गः समाप्तः, यः श्रीवाल्मिकिना कृतः आदिकाव्ये रामायणे प्रसिद्धः। यदा वैदेही पातालं प्रविष्टा, तदा सर्वे वानराः "साधु साधु" इति घोषयन्तः, ऋषयः अपि रामस्य सन्निधौ एवं वदन्ति स्म। तदा रामः दण्डं गृहीत्वा, अश्रुपूर्णनेत्रः, झुकितशिराः, विषण्णचित्तः, महद्विषादेन उपविष्टः। सः दीर्घकालं विलपन्, बहून्यश्रूणि स्रवयन्, क्रोधशोकाभिभूतः, इदं वचनं अब्रवीत्— "अपूर्वः शोकः मम मनः स्पृशति, यथा सीता मम पुरतः नष्टा, यथा लक्ष्मीः अपि लीयते। पूर्वं सीता लङ्कायां महाब्धिपार्श्वे गुप्ता आसीत्, तदा अहं तां पुनः आनयम्। कथं सा अद्य भूमौ नष्टा? हे धरित्री, मेधिनी, मे सीतां पुनः ददातु, अथवा मम कोपं पश्यतु, यथा त्वं जानासि मम स्वरूपम्। वस्तुतः त्वं मम श्वशुर्याः, यतः मैथिली जनकेन हलधारेण त्वत्तः उत्थापिता। अतः सीता पुनः आगच्छतु, अथवा मम पन्थानं ददातु; अहं तया सह पाताले वा स्वर्गे वा वसिष्यामि। मे सीतां ददातु, यतः अहं मैथिल्याः भक्तः; यदि त्वं मे सीतां यथा भूमौ आसीत् न ददासि, तदा त्वयि स्थितं सर्वं पर्वतानि वनानि च नाशयिष्यामि; भूमिं विनाशयिष्यामि, सर्वं जलमयं करिष्यामि।" एवं काकुत्स्थः क्रोधशोकपूर्णः वदति स्म, तदा ब्रह्मा देवैः सह रघुनन्दनं इदं अब्रवीत्— "राम राम, त्वं शोकं न कुर्याः, धर्मज्ञः सन्, पूर्वस्वरूपं च मन्त्रं च स्मर, रिपुनाशन। महाबाहो, अहं त्वां एतद् परं तत्त्वं न स्मारयेमि, किन्तु अद्य त्वं विष्णुत्वं स्मर, अजेय। सीता, शुद्धा, धर्मिष्ठा, आद्ये तव अनन्यभक्ता, तपस्याः सामर्थ्येन, तव आश्रयात्, नागलोकं प्राप्तवती। स्वर्गे पुनः तया सह संगमः भविष्यति, न संशयः; अधुना मम वचनं सभायां श्रुणु। एषा कविः तव, काव्यानां प्रवरः, श्रुतः; रामः सर्वं विस्तारतः कथयिष्यति, न संशयः। तव जन्मादि सुखदुःखानुभवः, यत् किमपि भविष्यति, सर्वं वाल्मिकिना रचितम्। एषः आदिकाव्यः, राम, सर्वं तव आधारितम्; त्वां विना अन्यः काव्यस्य यशः न अर्हति। सर्वं पूर्वं त्वया मया च देवैः सह श्रुतम्; दिव्यम्, अद्भुतरूपम्, सत्यम्, अप्रच्छन्नम्। अतः पुरुषश्रेष्ठ, धर्मस्थ, शेषं भविष्यद् रामायणं श्रुणु, काकुत्स्थ। शेषः काव्यभागः 'उत्तर' इति प्रसिद्धः; तं श्रुणु, महात्मन्, ऋषिभिः सह, श्रेष्ठैः। काकुत्स्थ, एषः उत्तमः भागः अन्यैः न श्राव्यः; परमः, वीर, केवलं तव, रघुवंशवर्धन।" एवं ब्रह्मा, त्रैलोक्यनाथः, देवैः स्वजनैः सह स्वर्गं प्रस्थितः। तदा दिव्याः भौमाः च महात्मनः ऋषयः, ब्रह्मणा अनुमोदिताः, तं महाबलम् उत्सृज्य, राघवस्य भविष्यदुत्तरकाण्डश्रवणाय चित्तं स्थिरं कृत्वा गच्छन्ति स्म। ततः रामः, देवदेवेन उक्तं शुभं वचनं श्रुत्वा, वाल्मिकिं परमतेजस्विनं अब्रवीत्— "भगवन्, दिव्याः भौमाः च ऋषयः, भविष्यदुत्तरभागश्रवणाय उत्सुकाः; तस्य आरम्भः मम श्वः भवतु।" एवं निश्चित्य, कुशं लवम् उपनयन्, जनसमूहं विसर्ज्य, पर्णशालां गतः; सीतायाः शोकं कृत्वा, रात्रिः यापयामास। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य अष्टनवत्यधिकसप्ततितमः सर्गः समाप्तः। रात्रिः गतायाम्, प्रभाते रामः महर्षीन् आह्वयन्, पुत्राभ्यां अब्रवीत्— "निर्भयम् गीतं कुरुतम्।" तदा ब्रह्मर्षयः महात्मनः आसनेषु उपविष्टाः, कुशः लवः च काव्यस्य भविष्यदुत्तरभागं समस्ते लोके श्रावयन्ति स्म। यदा सत्यवादिनी सीता भूमिं प्रविष्टा, यज्ञसमाप्तौ, तदा रामः अत्यन्तं शोकग्रस्तः अभवत्। वैदेहीं न पश्यन्, सः जगत् शून्यं इव मन्यते, गम्भीरशोकाभिभूतः, मनसि शान्तिं न लभते स्म। सः सर्वान् राज्ञः, भल्लूकवानरराक्षसान्, जनसमूहं च, ब्राह्मणश्रेष्ठान्, धनं दत्त्वा, विसर्जयामास। एवं विधिवत् यज्ञं सम्पूर्ण्य, राघवः पद्मनयनः रामः तान् सर्वान् विसर्जयामास। सीतां हृदि स्थापयन्, राजा यज्ञानुष्ठानं कृत्वा, पुत्राभ्यां सह अयोध्यां प्रविष्टः। रघुवंशजः अन्यां पत्नीं न स्वीकारयामास, केवलं सीताम्; यज्ञे यज्ञे पत्न्यर्थं, जानक्याः सुवर्णमयी प्रतिमा निर्मिता। दशसहस्रवर्षाणि अश्वमेधयज्ञान् अकरोत्, तस्य दशगुणान् वाजपेय्यज्ञान् अपि, तथा सुवर्णसमृद्धान् अनेकेषु यज्ञेषु च। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य नवोनवत्यधिकसप्ततितमः सर्गः समाप्तः, दिव्ये रामायणे, आदिकाव्ये, वाल्मिकिना कृतः।