सर्वे दृष्ट्वा तं यज्ञं द्योतमानं अद्भुतदर्शनं, स राजा मुनिभ्यः रम्येषु एकान्तस्थानेषु शोभनानि कुटीराणि निर्मितवान्। तस्य समीपे, वाल्मीकेः आश्रमस्य रम्यस्य, बहून् रथान् फलमूलैः सुन्दरैः पूर्णान् स्थापयामास। तत्र वाल्मीकिः, महातेजाः परमात्मा, राजा महर्षिभिः च पूजितः, तस्मिन्नेव वासं अकरोत्। स वाल्मीकिः, आत्मनः विश्वासिनौ शिष्यौ आहूत्य, हर्षेण प्रहृष्टः इदं उवाच—"युवां समाहितौ सन्तौ रामायणस्य सम्पूर्णं काव्यं अत्यन्तहर्षेण गायतम्।" तदनन्तरं, "ब्राह्मणानां आश्रमेषु, गृहेषु, राजमार्गेषु, नगरस्य पथेषु, नृपाणां गृहेषु च, तथा रामस्य प्रासादद्वारे, यत्र यत्र जनाः कर्मणि तिष्ठन्ति, विशेषतः यजमानानां पुरतः, गायितव्यम्।" "एते फलानि, मधुराणि विविधानि, पर्वतशिखरेषु उत्पन्नानि; गायन्तौ तानि भक्षयताम्। फलमूलानि शुद्धानि भुक्त्वा, श्रान्तिं न अनुभविष्यथः; तदनन्तरं तुष्टचित्तौ नगरात् निष्क्रान्तौ भविष्यथः। यदि रामः, राजा, श्रवणाय युवाम् आह्वयति, तदा समागतैः महर्षिभिः पुरतः गायनं आरभ्यताम्।" "दिने दिने, मधुरस्वरेण, पूर्वेण मया निर्दिष्टैः छन्दोभिः, विंशति सर्गाः गायितव्यम्। लोभं न कर्तव्यम्, किञ्चित् अपि, धनलाभेच्छया; यतः वनवासिनां फलमूलजीविनां धनस्य किम् उपयोगः?" "यदि काकुत्स्थवंशीयः राजा पृच्छति—'कस्य पुत्रौ युवाम्?'—तदा उत्तरं दातव्यम्—'वाल्मीकेः शिष्यौ वयम्।' मधुरस्वरयुक्तैः वीणाभिः, अदृष्टपूर्वे स्थले, सम्यक् संयोज्य, निर्भयम् गायितव्यम्।" "आदौ गायितव्यम्, न च राज्ञः प्रति अवमानं कर्तव्यम्; धर्मेण राजा सर्वस्य जनस्य पिता। अतः, हृष्टचित्तौ, श्वः प्रातः, स्थाने स्थाने उपविश्य, वीणानादसहितं मधुरं गीतं गायताम्।" एवं पुनः पुनः उपदिश्य, स प्रचेतसः पुत्रः वाल्मीकिः, उदारः, कीर्तिमान्, तुष्टः मौनं अकरोत्। तस्य उपदेशं श्रुत्वा, मैथिल्याः द्वौ पुत्रौ, "एवं करिष्यावः" इति उक्त्वा, शत्रुनाशकौ, तत्र निर्गतौ। तौ राजपुत्रौ, वाल्मीकेन उक्तानि अद्भुतानि वचनानि हृदये स्थापयित्वा, उत्सुकौ, तां रात्रिं सह विहृतवन्तौ, यथा अश्विनौ भर्गवस्य उपदेशसङ्ग्रहेण। इति श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकीये रामायणे त्र्यनवतितमः सर्गः समाप्तः। प्रातःकाले, स्नानं कृत्वा, अग्नौ होमं विधाय, तौ वाल्मीकेन पूर्वं निर्दिष्टं सर्वं तत्र गायितवन्तौ। काकुत्स्थवंशीयः राजा, प्राचीनाचार्यैः रचितं गीतं, नूतनं गायनविधिं, रागान्वितं, श्रुत्वा तद् उपसन्नः अभवत्। बहुविधानि छन्दांसि, वीणानादसहितं, तयोः बालयोः गायनं श्रुत्वा, राघवः कौतूहलपूर्णः अभवत्। अन्यस्मिन् कार्ये, राजा महर्षीन्, नरश्रेष्ठान्, राजान्, विद्वांसः, वणिजः च आह्वयामास। प्राचीनकथागायकान्, भाषाशास्त्रविदः, वृद्धद्विजान्, श्रेष्ठब्राह्मणान्, रागलक्षणज्ञः, सर्वान् श्रवणोत्सुकान् आह्वयामास। विशेषतः, संगीतलक्षणविदः, गन्धर्वविद्याप्रवीणान्, वणिजः, वर्णपादानां विन्यासज्ञः, छन्दःकुशलान् आह्वयामास। कालमात्रविभागज्ञः, ज्योतिषविदः, कर्मकाण्डविशारदान्, धर्मज्ञः च आह्वयामास। भाषाङ्गनृत्यविदः, वणिजः, तर्कप्रयोगकुशलान्, न्यायविदः च आह्वयामास। छन्दःविदः, प्राचीनशास्त्रज्ञः, वेदविद् द्विजश्रेष्ठान्, चित्रकला-काव्यनियम-संगीत-नृत्यकुशलान् सर्वान् आह्वयामास। शास्त्रविदः, नीतिज्ञः, वेदान्तार्थबोधकः, सर्वान् संगृहीत्वा, तयोः गायकयोः मध्ये उपवेशयामास। तान् दृष्ट्वा, सर्वे मुनिगणाः, महाबलाः राजानः, तं राजानं तौ च गायकौ, पिबन्तः इव, दृष्ट्वा तस्थुः। सर्वत्र, सर्वे, अन्योन्यं उक्तवन्तः—"उभौ रामसदृशौ, प्रतिमायाः प्रतिमा इव जातौ।" यदि तौ जटिलौ न स्यात्, वल्कलधारिणौ न स्यात्, तदा राघवकर्मगायकात् तयोः भेदः न दृश्येत्। एवं संवादं कुर्वन्तः, श्रोतृणां हर्षं वर्धयन्तः, तौ युवावन्यौ तत्र गायनं आरभेताम्। तदा दिव्यं, अमानुषं, मधुरं गीतं आरभ्यताम्, श्रोतारः गायनस्य उत्कृष्टतया तृप्तिं न प्राप्नुवन्। आदौ नारदेन प्रकाशितं प्रथमं भागं गायित्वा, ततः विंशति सर्गान् पर्यन्तं गायतः। अथ, अपराह्णे, भ्रातृप्रियः राघवः, विंशति सर्गान् श्रुत्वा, उक्तवान्—"एतेभ्यः द्वाभ्यां महात्मभ्यां अष्टादशसहस्रं सुवर्णं दत्तव्यम्, यद् इच्छतः तदपि; काकुत्स्थः त्वरितं प्रत्येकं बालं पृथक् दत्तवान्।" किन्तु तौ, कुशः लवः च, दत्तं सुवर्णं न स्वीकृतवन्तौ; महात्मनौ, विस्मितौ, "किम् अस्य उपयोगः?" इति उक्तवन्तौ। "वनवासिनः, फलमूलनिष्ठिताः, सुवर्णं वा निधिं वा किम् वनान्तरे करिष्यामः?" एवं तयोः वचनं श्रुत्वा, कौतूहलपूर्णः, सर्वे श्रोतारः रामः च, अत्यन्तं विस्मिताः अभवन्।