रामः तेषां विधिं विज्ञाय लक्ष्मणं प्रति उवाच—"शीघ्रं महात्मानं सुग्रीवं दूतैः प्रेषय, यथा स बहुभिः बलवद्भिः वानरैः वनौकसः च सह आगच्छेत्, अस्मिन्महोत्सवे सहभागित्वाय। तव शुभं भूयात्।" तथा बिभीषणः अपि अप्रतिमवीर्यः कामधुग्भिः राक्षसैः परिवृतः अश्वमेधमहायज्ञे आगच्छेत् इति रामस्य आज्ञा आसीत्। ये च ये राजानः रामस्य प्रियार्थिनः सन्ति, ते स्वैः सहायैः सहिताः शीघ्रं तं परमं यज्ञं द्रष्टुं आगच्छेयुः। रामः पुनः लक्ष्मणं प्रति—"ये च धर्मनिष्ठाः द्विजातयः दूरदेशवासिनः, तान् अश्वमेधाय आह्वय। ये तपःसमृद्धाः मुनयः, ये च द्विजातयः स्वपत्नीभिः सहिताः, ये च तालवनेषु वसन्ति, नटाः नर्तकाः च, तान् अपि आह्वय।" इति आज्ञापयत्। "नैमिषे गोमतीतीरे महती यज्ञशाला स्थाप्यताम्, एषा परममङ्गला। सर्वत्र शान्ताः नियोज्यन्ताम्।" "शतशः धर्मज्ञाः, ये परमं यज्ञं अनुभूय, नैमिषारण्ये समागच्छन्तु। सर्वे तृप्ताः पुष्टाः सत्कृताः च भविष्यन्ति, विधिपूर्वकं तान् शीघ्रं आह्वय, धर्मज्ञ।" इति रामः उवाच। "लक्ष्मण, लक्षशः शालीनां भारान्, दशसहस्रं तिलमाषयोः च प्रेषय। चणकाणां कुलथानां मसूराणां लवणस्य च, यथोचितं तैलं च गन्धद्रव्याणि च प्रेषय।" "कोटिशः सुवर्णं शतशः रूप्यद्रव्याणि च अग्रे प्रेषय, भरतस्य नेतृत्वेन।" "सर्वे विपणिपथस्थः वणिजः, नटाः, नर्तकाः, पाकिनः, युवतयः च अग्रे यान्तु। सेनाः अपि भरतेन सह, बलवन्तः नागराः, नगरस्य वृद्धाः, समाहिताः द्विजातयः च अग्रे गच्छन्तु। ये च अन्त्यकर्मसु प्रवृत्ताः, शिल्पिनः, कोशाध्यक्षाः, प्रजाः, मातरः, राजपुत्राः, अन्तःपुरनार्यः च सर्वाः अपि यान्तु।" "मम हेममयी भार्या, ये च यज्ञविदः, तान् भरतः अग्रे स्थापयित्वा अग्रे गच्छतु।" इति रामस्य आज्ञा आसीत्। स महाबलः पुरुषसिंहः तान् मान्यपार्षदाः महाबलान् नृपतिंश्च स्वसैन्यैः सह सम्यक् नियुक्तवान्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे एकनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः सर्वं शीघ्रं व्यवस्थित्य, भरताग्रजः शुभलक्षणं कृष्णसारवर्णं अश्वं मोक्तुम् आरब्धवान्। लक्ष्मणं होतृभिः सहितं अश्वमेधकर्मणि नियुक्त्य, काकुत्स्थः सेनया सह नैमिषारण्यं प्रस्थितवान्। तत्र तस्य महायज्ञशालां अद्भुतां दृष्ट्वा, महाबाहुः सः परमाश्चर्येण समाविष्टः इदं वचनम् उवाच। तस्मिन् काले, नैमिषे वसतः रामस्य, सर्वे राजानः स्वैः उपहारैः आगम्य, रामेण मान्यतया सत्कृताः। तदा स धर्मज्ञः महाबलः पुरुषश्रेष्ठः पार्षदगणं महात्मानः नृपतीन् च स्वसैन्यैः सहितान् सम्यक् नियुक्तवान्। भरतः शत्रुघ्नेन सह शीघ्रं महात्मनाम् अतिथीनाम् भोजनपानवस्त्रादीन् व्यवस्थां कृतवान्। तस्मिन् काले महात्मानः वानराः सुग्रीवेण सह ब्राह्मणान् विनयेन सपर्यां चक्रुः। बिभीषणः अपि पुष्पमालाभिः राक्षसैः परिवृतः, महातपसः मुनीन् सम्यक् पूजयामास। एवं तद् अश्वमेधकर्म सम्यक् प्रवृत्तम्, अश्वस्य रक्षां लक्ष्मणः अकरोत्। एष राजा सिंहः यज्ञश्रेष्ठं कृतवान्। तत्र अन्यः शब्दः न श्रुतः—"यावत् याचकाः तृप्ताः, तावत् मुक्त्या निर्भयम् दत्तव्यम्" इति वदनम् एव श्रुतम्। यज्ञमध्ये महात्मना नानाविधानि पशून् भूमिं च दत्तम्। याचकानां सन्निधौ कदापि निषेधवचनं नाभूत्; यद् यद् याचितम्, तत् वानरैः राक्षसैः च दत्तम्। तत्र न कश्चिद् मलिनः, दुःखी, कृशः वा आसीत्; राजा महोत्सवे सर्वे हृष्टाः पुष्टाः च आसन्। दीर्घायुषः महर्षयः अपि तादृशं यज्ञं न स्मरन्ति, न च पूर्वं कदापि जातम्। यः सुवर्णेन विधिवत् यजति, स सुवर्णं लभते; धनार्थी धनम्, मण्यर्थी मणीन् एव लभते। सर्वत्र रजतसुवर्णशिलावस्त्राणां राशयः निरन्तरं दत्ताः दृश्यन्ते स्म। एवं पूर्वं कदापि न दृष्टं, न इन्द्रेण, न कुबेरयमवरुणैः अपि; एवं तपस्विभिः ऋषिभिः उक्तम्। सर्वत्र वानराः, सर्वत्र राक्षसाः, पूर्णहस्ताः वस्त्रधन्यन्नानि याचकेभ्यः ददुः। एवं धर्मसम्पन्नस्य राजसिंहस्य यज्ञः संवत्सरातिरिक्तकालपर्यन्तं प्रवृत्तः, न च कदापि क्षयो जातः। एवं द्विनवतितमः सर्गः समाप्तः। तस्मिन्नद्भुते यज्ञे प्रवृत्ते, महर्षिः वाल्मीकि: स्वशिष्यैः सह शीघ्रं समुपाजगाम।