महाबलिनं कर्दमपुत्रं प्रति बुधः शुभकर्मा प्राह—"मा शोचि:। यः किल अत्र संवत्सरमवसत्, तस्य हितं करिष्यामि।" बुधस्यैतद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मविदा तेन यथोक्तं निवासाय निश्चितं। ततः सा रमणीया स्त्री मासमेकं सदा तं तुष्टाव्, अपरमासे पुनः पुंसभावमास्थाय धर्मेण व्यवहत्सु:। नवमे मासि सा सुश्रोणी इला सोमपुत्रात् बलिनं पुत्रं पुरूरवसं जनयामास। जातमात्रं तं तनयमात्मनः सोमसमानवर्णं पितुः हस्ते न्यवेशयत्। बुधः संयतात्मा ताम् इमां पुंसभावमाप्तां धर्मकथाभिः संवत्सरमेकं तुष्टाव्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः समाप्तः। रामेण तदद्भुतं जन्मोक्तं श्रुत्वा लक्ष्मणो भरतश्च तमिदं पप्रच्छताम्—"नरश्रेष्ठ, सा किमकरोत् इला या संवत्सरमेकं सोमपुत्रेण सहावसत्? सत्यमाख्यातुमर्हसि।" तयोः मधुरवचनं प्रश्नं च श्रुत्वा रामः पुनः प्रजापतेः कन्यायाः चरितं व्याहृतवान्। यदा वीरः पुनः पुंसभावमवाप्तवान्, तदा बुधः प्राज्ञतमः कीर्तिमान् सम्वर्त्तं द्विजश्रेष्ठं आहूतवान्। च्यवनं भृगुपुत्रं, अरिष्टनेमिं, प्रमोदानं, मोदकरं, दुर्वाससं मुनिं च तत्र समाह्वयत्। सर्वे त एव वाक्यविशारदाः सत्यदर्शिनः मित्राणि शान्तचित्तानि समानीय, बुधः साहसं वचः प्राह—"एष राजा महाबाहुः कर्दमपुत्रो इति विद्यात; यथार्थतया तम् अवगच्छन्तु, तस्य च हितं क्रियताम्।" एवमुपवदत्सु, कर्दमः तेजस्वी महर्षिभिः द्विजातिभिश्च सहितः तत्राश्रममाजगाम। पुलस्त्यः, क्रतुः, वषट्कारः, ओङ्कारश्च तत्र समुपागच्छन्। सर्वे परस्परमालोक्य मुदिताः बहुविधानि कल्याणानि वाक्यानि वदन्तः बह्लिकपतेः शुभकामनां प्रकटयामासुः। ततः कर्दमः स्वपुत्रस्य परमहितं वचनमुवाच—"द्विजोत्तमाः, मम वचनं शृणुत, एष नृपतेः श्रेयस्करम्। ऋते वृषध्वजादन्यः उपायो नास्ति; अश्वमेधात् परं यज्ञं न पश्यामि, स च महेश्वरस्य प्रियतमम्। तस्मात् सर्वे मिलित्वा नृपतेः कृते दुस्तरमयं यज्ञं कुर्याम।" कर्दमस्य वचः श्रुत्वा सर्वे द्विजश्रेष्ठाः रुद्रपूजार्थं तस्मिन्यज्ञे समनुज्ञां ददुः। राजर्षेः शिष्यः सम्वर्त्तस्य, मरुत्तो नाम विश्रुतः, तं यज्ञं समारभत। ततः बुधाश्रमसमीपे महायज्ञः कृतः, रुद्रः प्रीतिमान् अभवत्। यज्ञे समाप्ते, उमापतिः प्रसन्नः सर्वान् ब्राह्मणान् इलायाः साक्षात्सन्निधौ प्रोवाच—"अश्वमेधेन च भक्त्या च प्रसन्नोऽस्मि, ब्राह्मणश्रेष्ठाः। किं बह्लिकपतेः हितं करवानि?" प्रभोः वाक्यं श्रुत्वा, ब्राह्मणाः एकचित्ताः प्रार्थयन्त—"इला पुंसभावं लभेत।" तदा प्रसन्नः महादेवः तेजस्वी इलायाः पुंसभावं पुनः दत्तवान्, ततश्च अन्तर्धानमगात्। अश्वमेधसमाप्तौ हरस्य तत्रान्तर्धाने, सर्वे ब्राह्मणा यथागतं प्रस्थिताः। राजा बह्लिकं परित्यज्य, मध्यदेशे प्रसिद्धां प्रतिष्ठानपुरीं स्थापयामास। बह्लिके राजर्षिः शशबिन्दुः राज्यं कृतवान्, प्रतिष्ठाने प्रजापतेः पुत्रः बलवान् इला नृपतिः अभवत्। कालान्तरात् इला परं ब्रह्मलोकं प्राप्तवान्; तदा इलपुत्रः पुरूरवाः प्रतिष्ठानं प्राप। एष अश्वमेधस्य प्रभावः, नरश्रेष्ठाः—या स्त्री जात्वा पुंसभावं पुनर्लब्धवती, अन्यानि च दुर्लभानि वराणि प्राप्तानि। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे नवतितमः सर्गः समाप्तः। एतत्सर्वं कथयित्वा काकुत्स्थनन्दनः रामः, यथापूर्वं दीप्तिमान्, पुनः लक्ष्मणं भ्रातृणां मध्ये धर्म्यमिदं वचनमुवाच—"वसिष्ठः, वामदेवः, जबालिः, कश्यपः, अश्वमेधे यजमानाः सर्वे द्विजश्रेष्ठाश्च—तान्सर्वान् समानीय तैः सह मन्त्रयित्वा लक्ष्मण, लक्षितलक्षणं अश्वं समाधिना मोक्ष्ये।" राघवस्यैतद्वचनं श्रुत्वा, शीघ्रकर्मा सः सर्वान् ब्राह्मणान् आहूय राघवाय उपस्थापयत्। देवोपमं राघवं दृष्ट्वा, पादौ प्रणम्य, ते सुदुर्लभं तम् आशीर्भिः पूजयामासुः। ततः कीर्तिमन्तं राघवं सः कृताञ्जलिः द्विजश्रेष्ठेभ्यः अश्वमेधकर्मणि स्वमभिप्रायं न्यवेदयत्। रामस्यैतद्वचनं श्रुत्वा सर्वे द्विजोत्तमाः वृषध्वजं प्रणम्य अश्वमेधयज्ञे सम्यक् पूजार्थं प्रवृत्ताः। द्विजश्रेष्ठानां तदद्भुतं यज्ञसम्बन्धं वाक्यं श्रुत्वा सः तस्मिन्क्षणे परमप्रीतः अभवत्।