सा तदा सुरम्यरूपा, जगतीनां सुन्दरी, मासमेकं स्त्रीभावं प्राप्य, स्त्रीभिः स्वपूर्वसखिभिश्च परिवृता, यथायोग्यं तत्र वासं चकार। सा, कमलनयना इला, वृक्षलतानिचिते तस्मिन् वनान्तरे शीघ्रं पद्भ्यां विचचार। सर्वाणि वाहनानि सम्यक् परित्यज्य, सा इला तत्र गिरिगुहासु विश्रान्तिं लेभे। तस्मिन् वनभागे, गिरिसमीपे, मणिसदृशं सरः प्रबभौ, नानाविधविहगसंकीर्णं। तत्रैव इला सोमपुत्रं बुधं स्वतेजसा दीप्तिमन्तं, नभसि पूर्णचन्द्रमिव, दृष्टवती। स च सरसि, दुस्तरस्य तपस्याः परायणः, यशःकामफलप्रदः, करुणायाम् प्रतिष्ठितः आसीत्। तदा सा विस्मिता, स्वसखिभिः सह तद् सरः सम्पूर्णं चञ्चलितवती। बुधः तु तां दृष्ट्वा, कामबाणैः विद्धः, तत्रैव जलमध्ये स्वात्मानं विस्मृत्य कम्पितः अभवत्। तां त्रैलोक्यसौन्दर्याधिकां इलां निरीक्ष्य, स चिन्तां जगाम—"एषा किमिदं, देव्योऽपि यस्याः सौन्दर्यं न समं?" "देवीषु नागिषु, असुरीषु, अप्सरःसु वा, एवं रूपसमन्विता मया न कदापि दृष्टा।" इति मनसा निश्चित्य, "यदि अन्या न तस्याः पतिः अस्ति, एषा मम योग्यभार्या स्यात्," इति मतिम् कृत्वा, स जलात् तटं प्रति जगाम। तस्य आश्रमं प्राप्ताः, ताः उत्तमास्त्रियः शब्देन स्वमावेदयन्; धर्मात्मा बुधः ताभिः पूजितः। स धर्मज्ञः पृष्टवान्—"एषा जगतीरमणी कस्य? किमर्थं यूयं आगताः? सर्वं शीघ्रं कथयत।" तस्य मंगलयुक्तं मधुरं वचनं श्रुत्वा, सर्वास्त्रियः सौम्यया वाचा प्रत्युवाचुः—"एषा सुमध्यमा नित्यं अस्माकं वशे तिष्ठति; वनसीम्नि पतिविना अस्माभिः सह विचरति।" तासां स्त्रीणां अस्पष्टवचनं श्रुत्वा, द्विजो बुधः मन्त्रं जपन् सर्वमर्थं विज्ञाय ताः सर्वाः स्त्रियः उवाच—"इह यूयं किम्पुरुष्यः भूत्वा गिरिशिखरे वत्स्यथ; शीघ्रं अत्र गिरौ निवेशनं स्थाप्यताम्।" "यूयं नित्यं मूलपत्रफलैः जीविष्यथ; किम्पुरुष्याख्यास्त्रियः पतिं प्राप्स्यथ।" सोमपुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, ताः किम्पुरुष्यः तस्मिन् गिरौ विपुलसंख्या वसन्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिना कृतस्य प्राचीनस्य रामायणस्य अष्टाशीतितमः सर्गः समाप्तः। किम्पुरुषाणां उत्पत्तिं श्रुत्वा, लक्ष्मणभरतौ रामं नरपतिं ऊचतुः—"एतत् अद्भुतमेव।" तदा रामः धर्मनिष्ठः पुनः सृष्टिपतेः सुतस्य कथा आख्यातुं आरब्धवान्। यदा सर्वाः किन्नरीस्त्रियः तत्र तत्र व्यपेताः, तदा स महर्षिः स्मितपूर्वकं तां शोभनां स्त्रियम् उवाच—"सुश्रोणि, अहं सोमस्य प्रियतमः पुत्रः; सुमधुरलोचनां त्वां भक्त्या गृहाण।" तस्य वचः श्रुत्वा, स्वजनविहीना सा इला शशाङ्कसदृशप्रभा तं महर्षिं प्रत्युवाच—"सौम्य, अहं स्वेच्छाचारिणी तव वशे चास्मि; सोमपुत्र, यद् आज्ञापयसि तत् करिष्यामि।" तस्यास्तदद्भुतं वचनं श्रुत्वा, स हर्षपूरितः, सोमपुत्रः तया सह संगमं प्राप्य तुष्टिम् अलभत। बुधस्य तु मधुमासः इला-सुन्दर्यया सह कृतः, यः कालः तस्य क्षणवत् अतीतः। मासे पूर्णे, सृष्टिपतेः सुतः, पूर्णचन्द्राननः, शय्यायां प्रबुद्धः, तत्र सोमपुत्रं दृष्टवान्—स उज्ज्वलः, उदकस्थः, बाहून्निमील्य स्थितः। तं राजा उवाच—"भगवन्, अहं कष्टेनानेन गिरिप्रदेशेन स्वजनैः सह प्रविष्टः; किंतु मम सैन्यं न पश्यामि; क्व गताः मम जनाः?" तस्य राजर्षेः मूर्च्छितस्य वचः श्रुत्वा, स सोमपुत्रः सौम्यया वाचा तं सान्त्वयन् प्रत्युवाच—"तव अनुचराः महाशिलावृष्ट्या नष्टाः; त्वं च वातवृष्टिपीडितः आश्रमे सुप्तः।" "सान्त्वनं कुरु, सुरक्षितः भूत्वा, निर्भयः, सुखेन वस; वीर, फलमूलैः यथेष्टं जीव।" तानि वचनानि श्रुत्वा, स बुद्धिमान् राजा अनुचरनाशेन शोकाकुलः सान्त्वितः, दुःखेन प्रत्युवाच—"राज्यं परित्यज्य भविष्यामि; अनुचरविना जीवितुं न शक्नोमि। ब्रह्मन्, अनुमन्यस्व; क्षणमपि सोढुं न शक्नोमि।" "मम ज्येष्ठः पुत्रः शशबिन्दुः धर्मनिष्ठः; स राज्यं प्राप्स्यति।" "यतो हि स्वजनान् पत्नींश्च परित्यज्य, अहं कठोरं वचनमपि वक्तुं न शक्नोमि, महाबाहो।" एवं राज्ञा उक्ते, बुधः विस्मयपूर्णं सौम्यया वाचा प्रत्युवाच—"इह तव वासः सुखदः अस्तु।