देवाः तदा दुर्वासायाः प्रत्युवाचुः — "यथा त्वं वदसि, तथा स्यात्। यत् इच्छसि, तत् साधय।" ततः हृष्टाः देवाः सहस्राक्षं पूजयामासुः। इन्द्रः, तस्य तापः शमितः, शुद्धात्मा पुनः स्थितः अभवत्। सहस्राक्षे स्थापिते, समस्तं जगत् शान्तिम् अवाप्तम्। ततः शक्रः तं अद्भुतं यज्ञं पूजयामास। एषा अश्वमेधस्य कृपा, हे रघुवंशस्य आनन्द! अश्वमेधं कुरु, हे भाग्यशाली नृप। लक्ष्मणस्य उत्तमं रमणीयं वचनं श्रुत्वा, वीर्येण बलसम्पन्नः महात्मा राजा तुष्टः हृष्टः च अभवत्। एवं सप्त्यष्ट्युत्तरशीतितमः सर्गः उत्तमकाण्डे वाल्मीकिना कृतस्य श्रीरामायणस्य समाप्तः। ततः लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा, वाग्मि तेजस्वी रामः स्मितं कृत्वा प्रत्युवाच। "यथा त्वं वदसि, तथा, लक्ष्मण — अश्वमेधस्य फलम् सर्वथा वृत्रवधस्य समम्।" तदा रामः कथयति — "श्रुतम्, सौम्य! कर्दमप्रजापतेः पुत्रः बाह्लिकाधिपः अनिलः नाम्ना महात्मा अभवत्। स धर्मात्मा राजा, हे नरश्रेष्ठ, पृथिवीं विजित्य पुत्रवत् राज्यं पालयामास। स नित्यं दानशीलैः देवैः, वित्तैः दैत्यैः, नागैः, राक्षसैः, गन्धर्वैः, यक्षैः च पूजितः। भयभीतैः जनैः सदा पूजितः, रघुनन्दन। त्रैलोक्यं तस्य क्रुध्यमानस्य भीतम् अभवत्। स बाह्लिकराजः धर्मे, वीर्ये च स्थितः, विद्या-विनयेन महादानवान्, सर्वत्र प्रसिद्धः अभवत्। एकदा स महाबाहुः चैत्रमासे रम्ये वनं गत्वा, सेवकैः सैन्येन रथैः सह शिकारार्थं निर्गतः। तत्र वनान्तरे स राजा दशसहस्राणि पशून् हत्वा अपि तृप्तिं न प्राप। तस्मिन्नेव स्थले, यत्र पशुवर्गः निहतः, कार्त्तिकेयः जातः तं देशं प्रविष्टः। तत्र, देवाधिदेवः हरः, पार्वत्या सह, तस्य अनुचरैः सह रम्यं क्रीडाम् अकरोत्। तत्र पर्वतान्तराले, देवीं तुष्टुम् इच्छन्, वृषध्वजः स्त्रीरूपं धारयामास। तस्य वनप्रदेशे, ये मानववाचः प्राणी, ये च वृक्षाः मनुष्यनाम्नः, तदा सर्वे स्त्रीरूपं प्राप्ताः। यद् अन्यत् तत्र आसीत्, तत् अपि स्त्रीरूपं गृहीतम्। तस्मिन्नेव देशे, कर्दमपुत्रः इला, सहस्रशः पशून् हत्वा, प्रविष्टः। सर्वं पशु-पक्षि-वर्गं स्त्रीरूपं दृष्ट्वा, स्वयं च स्वजनैः सहितः स्त्रीरूपं प्राप्तम् इति रघुनन्दन, स राजा दुःखेन अभिभूतः अभवत्। एतद् उमापतेः कार्यम् इति ज्ञात्वा, भयेन युक्तः अभवत्। ततः स राजा सेवकैः सैन्येन रथैः सह नीलकण्ठं जटाधरं महात्मानं शरणं गच्छति। तदा कृपावान् महेश्वरः, देवीसहितः, स्वयं वरं दत्त्वा, कर्दमपुत्रं प्रहसन् इदं वचनम् उवाच — "उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! कर्दमपुत्र महाबाहो! पुरुषत्वं विहाय, सौम्य, अन्यं वरं वृणु, स्थिरव्रत।" दुःखितः स राजा, महात्मना प्रतिषेधितः, स्त्रीत्वं प्राप्तः, अन्यं वरं न स्वीकृतवान्। अतः स राजा, दुःखेन अभिभूतः, पर्वतानन्दिनीं देवीं उमां हृदयेन प्रणम्य प्रार्थयामास — "हे तेजस्विनि, वरदायिनि, वरश्रेणि, लोकस्वामिनि! हे विश्वदृष्टे, माम् सौम्यदृष्ट्या पश्य।" तस्य अभिलाषं हृदि ज्ञात्वा, हरस्य सन्निधौ, रुद्रेण अनुमोदिता देवी शुभं वचनं उवाच — "देवः तव अर्धस्य वरदः, अहम् अन्यस्य; अतः यद् अर्धं इच्छसि, पुरुषं वा स्त्रीं वा, तत् गृह्यताम्।" तं अद्भुतं परमं वरं देवीमुक्तं श्रुत्वा, राजा हृष्टचित्तः इदं वचनं उवाच — "यदि त्वं मयि तुष्टाऽसि, हे भूमौ अप्रतिमे, एकमासं स्त्री भवामि, ततः पुनः एकमासं पुरुषः।" तस्य इच्छा ज्ञात्वा, शुभवदना देवी शुभं वचनं उवाच — "एवं स्यात्।" "हे नृप, यदा पुरुषः भवसि, तदा स्त्रीत्वं न स्मरिष्यसि; यदा स्त्री भवसि, तदा पुरुषत्वं न स्मरिष्यसि।" एवं राजा एकमासं पुरुषः अभवत्, ततः कर्दमपुत्रः एकमासं त्रैलोक्ये सर्वश्रेष्ठा स्त्री अभवत्। एवं सप्त्यष्ट्युत्तरसप्ततितमः सर्गः उत्तमकाण्डे वाल्मीकिना कृतस्य श्रीरामायणस्य समाप्तः। तत् इला-कथां रामेण कथितां श्रुत्वा, लक्ष्मणः भरतः च विस्मितौ अभवताम्। तौ कृताञ्जलī रामं महात्मानं उपगम्य, तस्य विषये पुनः सम्पूर्णं वृत्तान्तं पृच्छताम्। "कथं स राजा, स्त्रीत्वं प्राप्तः, दुःखं सहेत्? यदा पुरुषः अभवत्, तदा किम् आचारः आसीत्?" तयोः जिज्ञासायाः वचनं श्रुत्वा, काकुत्स्थः तस्य राज्ञः वृत्तान्तं यथावत् कथयितुं आरभत।