एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशीतितमः सर्गः समाप्तः। ततः शत्रूनां निहन्तारं लक्ष्मणं वचनं श्रुत्वा सुव्रतः उवाच—“वृत्रवधस्य कथा विस्तारतः शृणु।” राघवेण एवं समाश्वास्य सुमित्रानन्दनः सुव्रतः पुनः दिव्यां तां वृत्रवधकथां कथयितुम् आरब्धवान्। सर्वदेवैरिन्द्रपुरोगमैः सह सहस्रनेत्रस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुः तानिदं वचनं उवाच—“पूर्वं मया महात्मना वृत्रेण सख्यं कृतम्, तस्मात् अहं तं महासुरं न हन्यामि। किन्तु, भवतां परमानन्दः साध्यः; तस्मात् उपायं वक्ष्यामि येन वृत्रवधः भविष्यति। अहं त्रिधा आत्मानं विभज्य, तेन सहस्रनेत्रः नूनं वृत्रं हन्ता। एकं अंशं वासवे प्रवेशयिष्यामि, द्वितीयं वज्रं भविष्यति, तृतीयः पृथिव्याम्; ततः शक्रः वृत्रं हन्ता।” इत्युक्ते भगवता देवा ऊचुः—“एवं भविष्यति, न संशयः, यथा त्वं ब्रवीषि, दानवघ्न। स्वस्ति ते, वयं गच्छामः वृत्रासुरवधकाम्यया; स्वशक्तिं वासवे दत्तुम् अर्हसि।” ततः सर्वे महात्मानः सहस्रनेत्रपुरोगमाः तं वनं ययुः यत्र महासुरो वृत्रः स्थितः। तत्र ते तेजसा दीप्तं त्रैलोक्यं दहन्तमिव, नभः पीडयन्तमिव, तं श्रेष्ठं असुरं दृष्टवन्तः। तम् असुरश्रेष्ठं दृष्ट्वा, देवाः भयाकुलाः अभवन्—“कथं हन्याम, कथं न विजेतव्याः स्याम?” इति चिन्तयन्तः, तदा सहस्रनेत्रः इन्द्रः उभाभ्यां हस्ताभ्यां वज्रं गृह्य वृत्रस्य शीर्षे प्रक्षिपत्। स तु दीप्तः भीषणः तप्तवज्रः पतन् वृत्रस्य मूर्ध्नि प्रलयाग्निरिव, लोकं भयंकारेण व्याप्य, सर्वं जगत् भयाकुलं चकार। वृत्रवधं अशक्यम् इति ज्ञात्वा, स तेजस्वी देवराजः शीघ्रं निर्गत्य, लोकान्तं चिन्तयन्, तत्र जगाम। इन्द्रः ब्रह्महत्या पापेन पीडितः शीघ्रं पलायमानः, तया पापेन अन्वगम्यमानः, दुःखेन अभिभूतः अभवत्। शत्रौ निहते, इन्द्रे तिरोभूते, अग्निप्रधानाः देवाः पुनः पुनः विष्णुं त्रैलोक्यनाथं अर्चितवन्तः—“त्वं शरण्यः, परमेश्वरः, जगतः पिता, सर्वभूतानां रक्षार्थं विष्णुरूपं धारयसि। त्वया वृत्रो निहतः, अद्य ब्रह्महत्या वासवं पीडयति; देवश्रेष्ठ, तस्य विमोचनाय मार्गं दर्शय।” एवं देववचनं श्रुत्वा विष्णुः प्रत्युवाच—“शक्रः मां यजन्तु, अहं वज्रधरं शुद्धीकरिष्यामि। अश्वमेधेन मां सम्पूज्य, पाकशासनः सर्वभीतिवर्जितः पुनः इन्द्रपदं लप्स्यते।” इत्युक्त्वा, तान् देवान् अमृतोपमं वचनं दत्त्वा, विष्णुः सुरेश्वरः सर्वैः स्तूयमानः स्वर्गं जगाम। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशदुत्तरशीतितमः सर्गः समाप्तः। ततः वृत्रवधकथां सम्यक् श्रावयित्वा स उत्तमपुरुषः लक्ष्मणेन सह अवशिष्टां कथां कथयितुम् आरब्धवान्। यदा महाबलः भीषणः वृत्रः निहतः, तदा इन्द्रः ब्रह्महत्या पापेन आवृतः, चेतनां न प्राप, न च संविदं लब्धवान्। स चेतनाहीनः, संवेदनरहितः, लोकान्तं गतः, किञ्चित्कालं तत्र नाग इव कुण्डलीकृतः स्थितवान्। सहस्रनेत्रे लुप्ते, जगत् व्याकुलं जातम्; भूमिः शोभां न प्राप, वनानि रसहीनानि शुष्काणि अभवन्। सर्वे सरितः सरांसि च प्रवाहहीनानि, वर्षाभावात् प्रजासु व्यथाः अभवन्। जगति क्षीणं सति, देवाः च चिन्तया पीडिताः, विष्णुना पूर्वं निर्दिष्टं यज्ञं कर्तुं प्रचक्रमुः। ततः सर्वे देवगणाः, आचार्यैः ऋषिभिः सह, यत्र भयार्तः इन्द्रः तिष्ठति, तत्र समागताः। ब्रह्महत्या पापेन आच्छन्नं सहस्रनेत्रं दृष्ट्वा, देवराजं पुरस्कृत्य अश्वमेधं आरब्धवन्तः। स तु महात्मनः इन्द्रस्य महाश्वमेधः ब्रह्महत्या पापशुद्ध्यर्थं महद्विभूतिम् अवाप्तवान्। यज्ञे सम्पन्ने, ब्रह्महत्या पापः तं महात्मानं उपगम्य उवाच—“क्व मां स्थापयिष्यथ?” देवाः तुष्टाः प्रमुदिताः तां ऊचुः—“स्वशक्त्या चत्वारः भागान् कुरु, दुर्लङ्घ्येति।” एवं देववचनं श्रुत्वा, ब्रह्महत्या पापः महात्मसु सन्निधाय, हे दुर्वास, अन्यत्र स्थानानि अवरुणोत्—“एकेन भागेन अहं शुद्धसलिलपूर्णासु सरित्सु चतुर्मासं निवत्स्यामि, यदा कामवारिधरः कालः मददमनः स्यात्। अपरं भागं अहं सदा भूमौ स्थास्यामि, नात्र संशयः, सत्यमेव वदामि। तृतीयं भागं यौवनसम्पन्नासु युवतिषु, तासां गर्वसम्भवे त्रिरात्रं स्थित्वा तासां मदं नयिष्यामि। चतुर्थेन भागेन, देवश्रेष्ठ, ये ब्राह्मणघ्नाः पूर्वं निर्दोषाः, तेषु अहं शरणं गमिष्यामि।” एवं वृत्रवधस्य, इन्द्रस्य च शुद्ध्यर्थं, देवकृतस्य अश्वमेधस्य, ब्रह्महत्याप्रभवस्य च विभागस्य कथा सम्यक् निवेदिता।