श्रीरामस्य पुण्यकर्मणः वचनानि श्रुत्वा द्वारपालः राजपुत्रान् आह्वयन् राघवाय निवेदयामास। राघवः प्रियौ भरतलक्ष्मणौ आगतान् दृष्ट्वा तौ स्नेहेन आलिङ्ग्य इदं वचनं उवाच— “द्विजातिभ्यः परमं धर्मं यथार्हं कृतवान्; पुनः धर्मसेतुं स्थापयितुमिच्छामि। मम धर्मसेतुर्नित्यः अक्षयः च; स धर्मं स्थापयति, सर्वपापं च नाशयति। त्वयोः उभयोः आत्मवत् सह राजसूयस्य परमं यज्ञं कर्तुमिच्छामि, यत्र शाश्वतं धर्मं स्थितम्। राजसूयस्य अनुष्ठानेन मित्रः शत्रुसूदनः उत्तमयज्ञैः वरुणपदं प्राप्तवान्। सोमः अपि धर्मेण राजसूय्यं कृत्वा सर्वेषु लोकेषु शाश्वतीं कीर्तिं प्राप्तवान्। अद्यैव सह मया यः श्रेष्ठः उपायः स विचार्यः; युष्माभिः यथायोग्यं हितं कार्यं साधनीयम्। एवं राघवस्य वचनं श्रुत्वा भरतः वाक्यकुशलः अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनं उवाच— “महाबाहो, परमधर्मः त्वयि स्थितः; त्वयि सर्वभूमिः प्रतिष्ठिता, कीर्तिः च। सर्वे राजानः त्वाम् एव प्रजापतिमिव पश्यन्ति; वयं लोकनाथं त्वाम् एव पश्यामः। महाबलिन्, पुत्राः पितरं यथा, तथा त्वां पश्यन्ति; त्वं भूमेः सर्वजीवानां च मार्गः। त्वं यज्ञकर्ता, कथं भूमौ राजवंशविनाशकं कर्म कर्तुमिच्छसि? ये नराः भूमौ वीर्यं प्राप्तवन्तः, ते सर्वे तत्र सर्वक्रोधोत्थेन नाशं यास्यन्ति। अतः, नरश्रेष्ठ, अनुत्तमबलगुणयुक्त, भूमिं न नाशय, सा तव वशे स्थितम्।” भरतस्य अमृतसमानं वचनं श्रुत्वा रामः सत्यवीर्यः अतुलं हर्षं अनुभूतवान्। स कौशल्यानन्दवर्धनं शुभं वचनं उवाच— “अद्य तव वाक्येन अहं तुष्टः पूर्णसन्तुष्टः च। धर्मयुक्तं पुरुषवाक्यं त्वया भूमिपरिपालनाय उक्तम्। अस्माकं राजसूयमहाक्रतुकार्ये तव सुवचनात् विरमामि, धर्मज्ञ। यः कर्म लोकदुःखकरं, तं बुद्धिमन्तः न कर्तव्यं; बालानां शुभवाक्यं ग्राह्यम्, लक्ष्मणाग्रज। अतः, तव यद् उत्तमं यद् यथायोग्यं तद् शृणोमि, महात्मन्।” एवं श्रीरामस्य भरतस्य च वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः शुभं वचनं राघववंशजं प्रति उवाच— “अश्वमेधः महायज्ञः सर्वपापानां शुद्धिकरः; स शुद्धिकरः घोरः च यज्ञः तव प्रीत्यर्थं अस्तु, राघव। प्राचीनकाले, महायशस्विन्, इन्द्रः ब्रह्महत्या-पापेन आवृतः अश्वमेधेन शुद्धिम् प्राप्तवान् इति श्रुतम्। पुरा, देवासुरसमीक्षायाम्, महादैत्यः वृत्रः नाम, लोके पूज्यः आसीत्। स महाविस्तीर्णः, शतयोजनप्रमाणः, त्रिगुणः ऊर्ध्वः; स्नेहेन त्रिलोक्यं सर्वत्र अनुगृह्य पश्यति। धर्मविद् कृतज्ञः स्थिरबुद्धिः च, स धर्मेण समृद्धां पृथिवीं शासति। तस्य राज्ये भूमिः सर्वकामदायिनी अभवत्; बलिनां मूलफलानि स्वादूनि समृद्धानि च। अकृष्यमाणापि भूमिः महात्मनः समृद्धा अभवत्; स तादृशं राज्यं भोगवतीं अद्भुतां च उपभुक्तवान्। ततः तस्य मनः तपः कर्तुं प्रवृत्तम्; तपः परमं श्रेयः, अन्याः तु भोगाः मोहकारकाः। स पुत्रं ज्येष्ठं प्रजासु नृपतिं स्थापयित्वा घोरं तपः आरब्धवान्, यद् सर्वदेवान् क्लेशयामास। वृत्रस्य तपः कुर्वतः इन्द्रः दुःखितः विष्णुं उपगम्य इदं वचनं उवाच— “वृत्रः तपः कुर्वन्, महाबाहो, लोकान् विजित्य स्थितः; स शक्तिमान् धर्मिष्ठः च, अहं तं शासितुं न शक्नोमि। यदि स पुनः तपः कुर्यात्, यावत् लोकाः तिष्ठन्ति, तावत् तस्य वशे स्थास्यन्ति। त्वं तं महादानं महाबलिनं अनालोक्य, देवेश, यदि कोपं कुर्याः, वृत्रः एकं क्षणं अपि न जीवेत्। विष्णो, यदा त्वया स्नेहसम्बन्धः कृतः, तदा स लोकनाथत्वं प्राप्तवान्। अतः, दृढनिश्चयेन, लोकानां हितं कुरु; तव कृते सर्वं चलं जगत् शान्तिं यास्यति। सर्वे दिविस्थाः, विष्णो, त्वां पश्यन्ति; वृत्रवधकर्मणि तेषां साहाय्यं कुरु। त्वं हि सर्वदा एतेषां महात्मनां साहाय्यं कृतवान्; अन्यैः तत् असह्यम्, त्वं अनाथानां शरणं च।” एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिमुनिप्रणीतस्य आदिकाव्यस्य श्रीरामायणस्य द्व्यशीतितमसर्गः तथा त्र्यशीतितमसर्गः तथा चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशततमसर्गः समाप्तः।