रामस्य वचनं श्रुत्वा, कौतूहलेन पूर्णः स महातेजाः ऋषिः कथां आरब्धवान्। "कृतयुगे, हे राम, दण्डधारणे श्रेष्ठः मनुः इक्ष्वाकुनामकं पुत्रं उत्पादितवान्, यः कुलस्य वर्धनः अभवत्। पृथिव्यां दुर्जयः ज्येष्ठः पुत्रः सिंहासने स्थाप्य, मनुः तम् उक्तवान्—'राजवंशानां प्रवर्तकः भूत्वा पृथिव्यां राज्यम् कुरु।' पुत्रः पितरं प्रतिज्ञाय—'एवं भविष्यति'—मनुं प्रमुदितं कृतवान्। ततः मनुः तं पुत्रं अत्यन्तं प्रसन्नः इदं वचनं उक्तवान्—'त्वयि अहं तुष्टः, परमश्लाघ्यः त्वं निःसंशयं कर्ता भविष्यसि। दण्डेन जनान् रक्ष; कारणं विना दण्डं मा कुरु।' यः पुरुषेषु दोषिणां यथायोग्यं दण्डं विधत्ते, स राजा स्वर्गं गच्छति। अतः, हे महाबाहो, दण्डधारणे जागरूकः भव; धर्म एव लोके श्रेष्ठः, तव कृत्ये धर्मः उद्भविष्यति।" एवं बहुशः उपदेशं पुत्रं दत्त्वा, मनुः प्रमुदितः ब्रह्मलोकं गतः। मनुना स्वर्गं गच्छता, इक्ष्वाकुः तेजसा अप्रशान्तः, पुत्रोत्पादने चिंतां कृतवान्। धर्मात्मा मनुः विविधैः कर्मभिः, अनेकविधैः रूपैः, शतं पुत्रान् उत्पादितवान्, ये देवपुत्रैः तुल्याः अभवन्। हे रघुनन्दन, तेषां कनिष्ठः एकः मूढः, अनधीतः, वृद्धान् न शृणोति। तस्य पिता तं दण्ड इति नाम कृतवान्, अल्पबुद्धित्वात्; निःसंशयं दण्डः तस्य शरीरं प्राप्तः। पुत्राय योग्यं देशं न दृष्ट्वा, हे राघव, विंध्यशैवलयोः मध्ये तस्मै राज्यं दत्तवान्, हे रिपुसूदन। तत्र दण्डः रम्ये पर्वतशिखरे राजा अभवत्, अतुलां श्रेष्ठां नगरीं स्थापितवान्। तां नगरं मधुमन्तं नाम कृतवान्, हे प्रभो, उशनाः, व्रतेषु दृढः, मुख्यपुरोहितः नियुक्तः। एवं पुरोहितेन सह, राजा तद् राज्यं प्रजासमृद्धं यथा इन्द्रः वृषभेण देवेषु शासितवान्। राजा, नराधिपस्य पुत्रः, उशनसा सह, महात्मा, इन्द्रः उशनसा सह स्वर्गे यथा, तं महद् राज्यं शासितवान्। एवं नवसप्तत्युत्तरसप्तनवतितमः सर्गः श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिना कृतस्य आदिकाव्यस्य रामायणे समाप्तः। ततः, घटसम्भवः महर्षिः, इदं आख्यानं रामाय कथयित्वा, पुनः तस्मिन्नेव प्रसङ्गे अन्यां कथा आरब्धवान्। तत्र दण्डः, हे काकुत्स्थवंशज, दशसहस्राणि वर्षाणि तत्र शासनं कृतवान्, आत्मसंयमेन, सर्वदुष्टान् अपाकृत्य। कदाचित्, रम्ये चैत्रे मासे, राजा भृगुवंशस्य आश्रमं आगतः। तत्र दण्डः, पृथिव्यां अप्रतिमं सौन्दर्यं युक्तां, वनप्रदेशे विचरन्तीं, भृगुपुत्रीं अपश्यत्, स्त्रीषु श्रेष्ठां। तां दृष्ट्वा, स दुर्बुद्धिः, कामबाणैः विद्धः, व्याकुलां कन्यां समीपं गत्वा, इदं वचनं उक्तवान्—'कुतः आगता त्वं, हे सुश्रोणि? कस्य पुत्री त्वं, हे शुभे? अहं कामेन संतप्तः, त्वां उपगच्छामि, हे सुन्दरमुखि।' एवं मदवशीकृतः कामेन, राजा यदा उक्तवान्, भर्गवी तं सौम्यं वचनं प्रत्युवाच—'मां जानिहि, हे राजन्, अरजा नाम, भर्गवस्य निष्कल्मषकर्मणः ज्येष्ठा कन्या, आश्रमे वसामि। मां बलात् मा स्पृश, हे राजन्; अहं पितृवशा कन्या; पिता मे गुरुः, त्वं तस्य शिष्यः; यदि स कुप्यति, स महातपाः तव भीषणं विनाशं करोतु। यदि धर्मेन, सदाचारपथे, मम किमपि इच्छसि, हे नरश्रेष्ठ, तदा मम प्रसिद्धं पितरं याच। अन्यथा, भीषणं परिणामं तव; तस्य कोपेन, त्रीन् लोकानपि दहति। यदि त्वं याचसि, निर्दोषः पिता निःसंशयं मां तुभ्यं दास्यति।' एवं उक्तायाम् अरजायाम्, दण्डः कामवशः, मदेन, अञ्जलिं शिरसि स्थापयन् प्रत्युवाच—'मम अनुग्रहं कुरु, हे सुश्रोणि; विलम्बं मा कुरु; त्वत्संयोगात्, हे सुन्दरमुखि, मम प्राणः विघट्यते। त्वां प्राप्त्वा, मम मरणं वा, वा भीषणं शापः; त्वं मां कामार्तं, कम्पमानं, स्वीकुरु।' एवं उक्त्वा, बलवान् दण्डः, तां कन्यां बलात् बाहुभ्यां गृहीत्वा, सा यथेष्टं प्रतिरोधं कृत्वा, दुष्कृत्यं आरब्धवान्। तं घोरं, क्रूरं कर्म कृत्वा, दण्डः शीघ्रं मधुमन्तं नगरीं गतः। अरजा अपि, रुदन्ती, भीता, आश्रमात् दूरं न गत्वा, दिव्यं पितरं प्रतीक्ष्य स्थिता। एवं अष्टाशीतितमः सर्गः श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिना कृतस्य आदिकाव्यस्य रामायणे समाप्तः। अल्पकालेन, दिव्यतेजसम् ऋषिः, शिष्यान् परिक्रम्य, क्षुधितः, आश्रमं प्रत्यागच्छत्। स अरजां, दुःखिता, धूलिनिर्भासितां, प्रातःकाले न प्रकाशमानां, ग्रहग्रस्तचन्द्रिकां इव, अपश्यत्। विशेषतः क्षुधया, तस्य कोपः उदभूत्, लोकान् दग्धुम् इव; स शिष्यान् प्रति इदं वचनं उक्तवान्।