रामः महर्षीन् समीपमागतः सञ्जाताञ्जलिपुटः प्रणम्य तान् अभिवादयामास। ततः मन्त्रिणः नागरिकांश्च यथायोग्यं स्नेहपूर्वकं अभिवादयत्। सर्वे तत्र स्वतेजसा दीप्तमाना उपविष्टाः सन्, राघवः तेषां मध्ये सर्वं यथावृत्तं निवेदयामास—'एष ब्राह्मणः स्वकार्ये द्रढमुपस्थितः।' राज्ञः वचनं श्रुत्वा, दुःखितः नारदः तत्र ऋषिमध्ये शुभानि वचनानि राज्ञे प्रोवाच। 'शृणु, राजन्! काले असम्यक् बालस्य मृत्युः अभवत्। तद् श्रुत्वा, रघुकुलश्रेष्ठ, यथोचितं कार्यं कुरु।' नारदः पुनः अवदत्—'कृतयुगे, राजन्, ब्राह्मणाः एव तपस्विनः आसन्; तस्मिन्काले ब्राह्मणातिरिक्तः कश्चन तपस्वी नाभूत्। तस्मिन् दीप्ते युगे, ब्रह्ममयः, अप्रच्छन्नः, सर्वे अमराः दीर्घदर्शिनः आसन्।' 'ततः तृता नाम युगं आगतम्, तत्र मनुष्येषु शोभमानाः क्षत्रियाः जाताः, पूर्णतपसा युक्ताः। तेषां तेजसा तपसा च, पूर्वजन्मनां महात्मनां तृतायां श्रेष्ठता अभवत्। ब्राह्मणक्षत्रिययोः वर्गयोः, पूर्वपश्चात्, उभययुगे समबलता आसीत्। तेषां मध्ये भेदं न दृष्ट्वा, तत्र चतुवर्ण्यं सुव्यवस्थितं स्थापितम्। तस्मिन् धर्मसम्पन्ने दीप्ते युगे, अधर्मः एकं पादं भूमौ न्यस्यत्।' 'अधर्मसम्योगेन तेषां तेजः क्षीणमभवत्। पूर्वजनानां मांसं रजोगुणसम्पृक्तं च, मिथ्येति अभवत्, एकपादं भूमौ स्थितम्। अधर्मस्य एकपादं मिथ्यया भूमौ निहत्य, पूर्वं आयुः न्यूनमभवत्। तदा, मिथ्या अधर्मः भूमौ पतितः सति, जनाः शुभकार्येषु, सत्यधर्मनिष्ठाः एव आसन्। तृतायां ब्राह्मणक्षत्रियौ तपः कुर्वन्ति, अन्ये जनाः सेवायाम् प्रवृत्ताः।' 'तत्र, परमधर्मः वैश्यशूद्रयोः प्राप्तः; शूद्राः सर्वेषां वर्णानां विशेषतः सेवा अकरोत्। तत्र अधर्ममिथ्ययोः उत्पत्तिः सति, पूर्वजनाः, नृपश्रेष्ठ, अत्यधो गताः। तदनन्तरं अधर्मः द्वितीयं पादं न्यस्यत्; तस्मात् युगं द्वापरं अभवत्। द्वापरे, युगक्षये, अधर्ममिथ्ययोः वृद्धिः अभवत्, नरश्रेष्ठ।' 'द्वापरे तपः वैश्येषु प्रविष्टम्; त्रिषु युगेषु, तपः त्रिषु वर्णेषु क्रमशः स्थितम्। त्रियुगात्, त्रिवर्णः धर्मश्च प्रतिष्ठितः; अशुद्धः युगे धर्मं न प्राप्नोति, नरश्रेष्ठ; अधोवर्णः, नृपश्रेष्ठ, महत् तपः करोति। कलियुगे तपः शूद्रजन्मसु उत्पद्यते; राजन्, द्वापरे अधर्मः शूद्रजन्मसु सर्वोपरि भविष्यति।' 'राजन्, तस्मिन् अधर्मात्मा तपस्वी तव राज्यसमीपे तपः करोति; तस्मात् बालवधः अभवत्। यः कश्चन राज्यक्षेत्रे अधर्मं वा अनाचरणं वा कुर्यात्, नगरस्य अनिष्टं वा आनीयात्, सः पापात्मा शीघ्रं नरकं याति, राजा अपि; नात्र संशयः।' 'धर्मेण प्रजाः रक्षित्वा, राजा तेषां अध्ययनतपःसुकृतानां षष्ठांशं पुण्यं प्राप्नोति। यदि षष्ठांशं न प्राप्नोति, कथं प्रजाः रक्षेत्? तस्मात् नरश्रेष्ठ, राज्यं विचिन्तय; यत्र अधर्मं पश्यसि, तत्र यत्नं कुरु। एवं कुरुष्व, तदा मनुष्यानां धर्मवृद्धिः भविष्यति, आयुः वर्धिष्यते, नरश्रेष्ठ, च बालः जीविष्यति।' एवं सप्तचत्वारिंशत् सर्गः श्रीमदुत्तरकाण्डे आदिकाव्ये वाल्मीकिना रचिते समाप्तः। नारदस्य अमृतोपमं वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः अतुलं हर्षं प्राप्य, एवमुवाच—'गच्छ, सौम्य, द्विजश्रेष्ठं व्रतस्थं सान्त्वय, बालस्य देहं तैलपात्रे स्थापय।' 'सुगन्धितैः तैलैः च, उत्तमगन्धैः च, बालः न विगच्छेत्, एवं कुरु।' 'बालस्य देहः रक्षितः, यथायोग्यं संस्कारः कृतः, न कश्चित् विघ्नः भवेत्—एवं यत्नं कुरु।' एवं लक्ष्मणं शुभलक्षणं समादिश्य, काकुत्स्थवंशसम्भवः श्रीरामः चिन्तया पुष्पकं रथं आह्वयत्—'आगच्छ।' तदर्थं पुष्पकः सुवर्णमाल्याभूषितः, क्षणेन राघवस्य पुरतः आगतः। प्रणम्य, सः उवाच—'अहं उपस्थितः, नराधिपते, तव आज्ञापालः, महाबाहो; तव सेवकः सज्जः।' पुष्पकस्य प्रियं वचनं श्रुत्वा, नराधिपः महामुनीन् सन्मान्य, पुष्पके रथे आरुरोह। धनुः, तूणीरं, दीप्तखड्गं च गृहीत्वा, सौमित्रिं भरतं च नगरमध्ये अवस्थितौ कृत्वा, पश्चिमदिशं प्रति प्रस्थितः, सर्वत्र अन्वेषयन्, ततो हिमालयेन परिवृतं उत्तरप्रदेशं श्रीमान् रामः आगच्छत्।