ककुत्स्थवंशसम्भूतः शत्रुघ्नः श्रीरामस्य आज्ञां श्रुत्वा, “अत्र सप्त रात्र्यः स्थातव्याः, ततः स्वजनैः सेनया वाहनेषु च सह माधुरां गन्तव्यम्” इति धर्मयुक्तं हृदयसम्भूतं वचनं श्रुत्वा दुःखितया वाचा प्रत्युवाच, “एवमस्तु” इति। तदनन्तरं ककुत्स्थवंशीयः महाशरधन्वी शत्रुघ्नः राघवस्य आदेशं पालयन् सप्त रात्र्यः तत्र स्थित्वा प्रस्थानाय सज्जः अभवत्। सः सत्यवीर्यस्य महात्मनः रामस्य, भरतस्य लक्ष्मणस्य च, अभ्यागतः, तान्सर्वान् नमस्कृत्य स्वस्य महारथं आरुरोह। तस्मिन्नेव समये लक्ष्मणभरताभ्यां दीर्घं मार्गं अनुगम्य, शत्रुघ्नः शीघ्रं स्वपुरं प्रविष्टः। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य द्विसप्ततितमः सर्गः वाल्मीकिमुनिना कृतस्य श्रीरामायणे समाप्तः। शत्रुघ्नं भ्रातृभिः सह प्रेष्य राघवः धर्मानुसारं राज्यं शासन् हृष्टः अभवत्। किञ्चित् दिवसानन्तरं ग्रामात् वृद्धः ब्राह्मणः मृतपुत्रं कङ्कणं कृत्वा राजप्रासादद्वारम् आगच्छत्। सः शोकसन्तप्तः पुत्रस्नेहेन बहुवचनानि विलपन् पुनःपुनः “पुत्र, पुत्र” इति क्रन्दन् अभवत्। “पूर्वजन्मनि किम् पापं मया कृतम्, यदद्य एकमात्रं पुत्रं मृतं पश्यामि?” इति सः शोकाकुलः अभवत्। “पञ्चवर्षीयः बालः, यौवनं न प्राप्तः, अकालम् मृत्युम् प्राप्तः, दुःखं मम दत्तवान्। किञ्चित् दिने अहं च तव माता च, दुःखेन मृत्युम् गमिष्यावः। न स्मरामि कदाचित् मिथ्यावचनं, न हिंसाम्, न जीवेषु पापम्; केन पापेन मम बालः अकृतपितृकर्मा यमलोकम् गतः?” इति सः विलपन् अभवत्। “रामराज्ये अकालमृत्युः न दृष्टः, न श्रुतः; नूनम् रामस्य किञ्चित् महापापम् अस्ति, यतः बालानाम् मृत्युः जातः। अकालमृत्यौ बालानाम् न भयम्, राजन्, एषः बालः जीवितः क्रियताम्। अहं पत्या सह द्वारम् मृत्युम् गमिष्यामि; ततः ब्राह्मणवधपापम् प्राप्य, राम, सुखी भव। भ्रातृभिः सह, राजन्, दीर्घायुष्यम् प्राप्नोहि; तव राज्ये सुखेन वयम् स्थिताः। राम, एषः घटना तव अधीनता दर्शयति; कालवशेन सुखं अल्पम्। इक्ष्वाकुवंशस्य राज्ये रक्षिता नास्ति; रामस्य अधिपतित्वे बालघातः न भविष्यति। राज्ञः दोषात् प्रजाः नश्यन्ति, अधर्मेण राज्यं शासति चेत्, तदा जनाः तस्य काले म्रियन्ते। नगरप्रदेशेषु जनाः यदि दुराचारं कुर्वन्ति, रक्षिता नास्ति चेत्, तदा कालभयम् उत्पद्यते। नूनम् राज्ञः दोषः कारणम्, नगरप्रदेशयोः बालवधः जातः।” इति बहुविधैः वाक्यैः राजा निवार्य, दुःखसन्तप्तः पुत्रम् आलिङ्गितवान्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य त्रिसप्ततितमः सर्गः वाल्मीकिमुनिना कृतस्य श्रीरामायणे समाप्तः। राघवः तस्य ब्राह्मणस्य शोकपूर्णं विलापनं श्रुत्वा, दुःखेन सन्तप्तः, वसिष्ठं वामदेवं भ्रातृन् नागरजनं च मन्त्रयितुं आह्वयत्। तदा वसिष्ठेन सह अष्ट ब्राह्मणाः प्रविष्टाः, तं देवसदृशं राजानं अभ्युद्याय “जयः अस्तु” इति ऊचुः। मार्कण्डेयः मौद्गल्यः वामदेवः कश्यपः कात्यायनः जाबालिः गौतमः नारदः च—एते महर्षयः स्वासनेषु उपविष्टाः। तान् महर्षीन् उपेत्य रामः अञ्जलिं कृत्वा नमस्कृत्य, मन्त्रिणः नागरजनं च यथायोग्यं सन्मान्य, सर्वे तत्र दिव्यतेजसा विराजन्तः आसन्। राघवः तेषां मध्ये सर्वं वृत्तान्तं निवेदयामास, “एषः ब्राह्मणः कार्यम् उपस्थापयति” इति। तदा राजवचनं श्रुत्वा, दुःखितः नारदः शुभवचनं राज्ञे ऋषिसन्निधौ अभाषत्। “राजन्, बालस्य अकालमृत्युः जातः; श्रुत्वा यथायोग्यं कार्यम् कुरु। कृतयुगे, राजन्, ब्राह्मणाः तपस्विनः आसन्; तदा ब्राह्मणातिरिक्तः तपस्वी न अभवत्। तस्मिन् दीप्ते ब्रह्मपूर्णे काले सर्वे अमराः, दूरदर्शिनः, ज्ञानसम्पन्नाः आसन्। तदनन्तरं त्रेतायुगः आगतः, तत्र क्शत्रियाः तपोवृद्धाः, उत्तमतेजसा जाताः। तेषां पूर्वजन्मजैः तपसा महात्मनः त्रेतायुगे श्रेष्ठत्वं प्राप्तम्। ब्राह्मणक्षत्रिययोः, पूर्वपश्चात्, उभययोरपि, तयोः युगयोः, समानबलसम्पन्नाः आसन्। तत्र तेषां मध्ये विशेषः न दृश्यते स्म, तदा चतुर्वर्णव्यवस्था प्रतिष्ठिता।” एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य चतुर्सप्ततितमः सर्गः वाल्मीकिमुनिना कृतस्य श्रीरामायणे समाप्तः।