इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः स वीर्यवान् श्रीमान् शत्रुघ्नः रमणीयां पुरीं प्रविश्य, महाबाहुः श्रीरामस्य, महातेजसः, समीपम् अगच्छत्। तत्र सः मन्त्रिभिः परिवृतं, पूर्णचन्द्रनिभाननं, देवराजसमं, अमरगणैः परिवेष्टितं रामम् अपश्यत्। सः महात्मानं, दीप्ततेजसं, अर्चित्वा, कृताञ्जलिः, सत्यवीर्यं रामं वाक्यम् उवाच— "राजन्, यत् त्वया आज्ञापितम् तत् सर्वं कृतम्। स दुष्टः लवणः निहतः, तस्य नगरी अपि स्थापिता। द्वादश वर्षाणि गतानि, हे रघुनन्दन, यतः अहम् त्वत्तः वियुक्तः। त्वत्तः पृथक् वासं न सहिष्ये, राजन्। अनुग्रहम् दर्शय, हे ककुत्स्थ, अपरिमितवीर्य। मातरं विना वत्स इव, अहम् चिरम् स्थातुं न शक्नोमि।" एवं वदन्तं शत्रुघ्नम् आलिङ्ग्य रामः उवाच— "वीर, मा शुचः। क्शत्रियस्य एषा वृत्तिः न युज्यते। राजानः अपि प्रवासे मनः न हन्ति, राघव। प्रजाः रक्ष्याः, क्शत्रियधर्मेण। काले काले, वीर, अयोध्यां मम दर्शनाय आगन्तव्यम्, ततः स्वनगरीं प्रतिगन्तुम् अर्हसि। त्वं हि मम प्राणेभ्यः अपि प्रियतमा, न सन्देहः; तु राज्यपालनं नूनं कर्तव्यम्। तस्मात्, ककुत्स्थ, सप्त रात्रान् अत्र वस; ततः अनन्तरं सेवकसैन्ययानयुक्तः मधुरां प्रतिगच्छ।" एवम् धर्मयुक्तं रामस्य वचनं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः दुःखितेन स्वराणया प्रत्युवाच— "यथा आज्ञापयसीति।" ततः ककुत्स्थवंशजः महाधनुर्धरः राघवाज्ञया सप्त रात्रान् तत्र स्थित्वा, प्रस्थानाय उद्ययौ। सः महात्मानं सत्यवीर्यं रामं, भरतं लक्ष्मणं च अभिवाद्य, स्वे महति रथे आरुरोह। लक्ष्मणभरताभ्यां चिरकालं अनुगम्य, शत्रुघ्नः शीघ्रं स्वनगरीं प्रति जगाम। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतश्रीमद्रामायणे द्विसप्ततितमः सर्गः। शत्रुघ्नं भ्रातृभिः सह विसृज्य, राघवः धर्मेण राज्यं प्रशासन् प्रमुदितः बभूव। किञ्चित् दिने गते, ग्रामात् वृद्धः ब्राह्मणः मृतपुत्रं गृहीत्वा राजद्वारम् आगतः। सः शोचन्, प्रेमदुःखपूरितवचांसि उच्चारयन्, पुनः पुनः "वत्स, वत्स" इति विलपन् तस्थौ। "किं पापं मया पूर्वजन्मनि कृतम्, येन त्वां एकपुत्रं मृतं पश्यामि? बालः अपि अयौवनप्राप्तः, पञ्चवर्षवयस्कः, अकाले मृतः मां शोकाय दत्तवान्। किञ्चित् दिने, नूनम् अहम् अपि तव जननी च दुःखार्तौ मृत्युम् यास्यावः। न कदाचित् मया अनृतं उक्तम्, न हिंसा कृतापि स्मृतिरेषा; नापि किञ्चित् पापं जीवेषु कृतम्। कस्य पापेन मम बालः अकृतपितृकर्मा यमक्षयम् गतः? न कदापि दृष्टं न श्रुतं, यत् रामराज्ये अकालमृत्युः जातः। नूनं किञ्चित् महत् पापं रामेण कृतम्, येन सुतमृत्युः जातः। येषां निषिद्धं नास्ति, तेषां बालानां मृत्युभयम् नास्ति; राजन्, मम मृतपुत्रं जीवय। राजद्वारे अहम् भार्यया सह अनाथः मृत्युम् यास्यामि; तदा ब्राह्मणघ्नपापं प्राप्य राम, सुखी भव। त्वं भ्रातृभिः सह दीर्घायुषी भविष्यसि; वयं तव राज्ये सुखेन वर्तामहे। एषः कार्यः जातः, राम, वयं तव वशे; कालवशे पतिताः अस्माकं सुखम् अल्पम्। इदानीं महात्मनः इक्ष्वाकूणां राज्यं अनाथम्; रामे अधिपतौ, नूनं बालनाशः निवर्तिष्यते। राज्ञः दोषेण प्रजाः विनश्यन्ति, यदा धर्मेण न पाल्यते; राजा अधर्मयुक्तः भवति, तदा तस्य काले जनाः म्रियन्ते। यदा नगरे जनपदे च जनाः कुकर्माणि कुर्वन्ति, न च रक्षणं भवति, तदा कालभयम् उत्पद्यते। नूनं राज्ञः दोषः कारणम्, न संशयः; तस्मात् नगरे जनपदे च बालनाशः अयम् जातः।" एवं बहुविधैः वाक्यैः राजानं निगृह्य, दुःखार्तः सः सुतम् आलिङ्ग्य तस्थौ। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः। राघवः तु ब्राह्मणस्य तं दुःखसम्भिन्नं क्रन्दनं शुश्राव। सः शोकेन पीडितः, मन्त्रिणः वसिष्ठं वामदेवं भ्रातॄन् नागरांश्च आहूय, तत्र समागतः। तदा वसिष्ठेन सह अष्टौ ब्राह्मणाः प्रविश्य, राजानं देवोपमं तं "जय" इति सन्ददुः। मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, काश्यपः, कात्यायनः, जाबालिः, गौतमः, नारदः— एते ब्राह्मणश्रेष्ठाः स्वेषु आसनेषु उपाविशन्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः।