ततः स शत्रुघ्नः, मन्त्रिणः प्रमुख्यान् सेनानायकांश्च विसर्ज्य, श्रेष्ठैः अश्वैः शतच च रथैः सह निर्गतः। सप्त वा अष्ट वा रात्र्यः मार्गे व्यतीत्य, स रघुवंशसम्भवः महात्मा वाल्मीकिमुनेश्चरम्यं आश्रमं समुपेत्य तत्र न्यवसत्। तत्र पुरुषर्षभः वाल्मीकिं प्रणम्य तस्य पादौ स्पृशन्, मुनिना पाद्यं अर्घ्यं च सत्कारपूर्वकं प्राप्तवान्। तत्र स महर्षिः महात्मनं शत्रुघ्नं नानाविधानि सहस्राणि रम्याणि आख्यानानि कथयामास। ततः वाल्मीकिः शत्रुघ्नं प्रति लवणवधस्य विषयं वचनमुवाच—"दुष्करः कर्म त्वया लवणवधेन कृतः।" "बहवः नृपाः महाबलाः बलवाहनसमन्विताः युद्धे लवणेन निहताः। स तु दुष्टः त्वया सुलभेन हतः, त्वदीयतेजसा लोके भयम् उपशान्तम्। रावणवधः घोरः महत्यायासेन कृतः, परं त्वया अयं महाकर्म किलास्य श्रमेण विना साधितम्।" "लवणवधे देवेषु महती प्रीतिर्जाता, सर्वभूतानां लोके च प्रियतमं कृतं त्वया। तं युद्धं अहं सत्येन इन्द्रसभा उपविष्टः दृष्टवान्, रघुनन्दन। शत्रुघ्न, मम हृदि त्वयि परमं स्नेहमस्ति; अहं ते शिरः घ्राणिष्ये, एषा परमप्रेमरूपा।" एवं उक्त्वा महर्षिः शत्रुघ्नस्य शिरः अघ्राय, तम् अनुयायिनः च सर्वान् पादयोः सम्यक् सत्कृत्य अर्घ्यं च दत्तवान्। तत्र भोज्यं भुक्त्वा स पुरुषश्रेष्ठः तस्यां समये रामकथां श्रुत्वा, तद्गीतस्य परममाधुर्यं आस्वादयामास। सा रामकथा यथाक्रमं तन्त्रीलयसमन्विता त्रिविधोपाययुक्ता, यथाविधि संगीता, सम्यक् स्वरसमन्विता, प्राचीना च श्राविता। तस्याः रामकथायाः सत्यं यथाभूतं श्रुत्वा, स पुरुषसिंहः मूढः सञ्जातः, नेत्रे अश्रुपूर्णे। क्षणं मूर्च्छितः भूत्वा, पुनः पुनः श्वसन्, तस्यां गीतायां वर्तमानानि इव घटनानि शृण्वन्। ये राजानुगाः तत्र, गीतस्य विशिष्टतां श्रुत्वा, विषण्णमनसः सन्तः, "इदं विस्मयकरम्" इति ऊचुः। ते च सेनाः परस्परं जिज्ञासुः—"किमेतत्? कुत्र वयम्? किमिदम् स्वप्नदृष्टमिव?" "यदर्थं पूर्वं दृष्टवन्तः, तदिदानीं पुनः अस्मिनाश्रमे श्रुणुमः; किमिदं स्वप्नः? किं गीतबन्धनं नोऽनुग्रहम् आवहतु?" ते विस्मयेन पूर्णाः शत्रुघ्नं ऊचुः—"पुरुषश्रेष्ठ, वाल्मीकिं मुनिवरं पृच्छ।" शत्रुघ्नः तान् सर्वान् जिज्ञासायुक्तान् प्रत्युवाच—"सैनिका, इह एतादृशं पृच्छितुं न उचितम्।" "मुन्याश्रमे बहूनि अद्भुतानि दृश्यन्ते; परं जिज्ञासया तं महर्षिं पृच्छितुं न युक्तम्।" एवमुक्त्वा स रघुनन्दनः सेनान् प्रति, महर्षिं प्रणम्य स्वशिबिरं गतवान्। एवं सप्तत्येकसप्ततितमे सर्गे श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिरामायणे आदिकाव्ये समाप्तिः। तत्र शत्रुघ्नः, पुरुषसिंहः, स्वशिबिरे शयानः, रामगीतस्य परमार्थं चिन्तयन्, निद्रां न लेभे। तस्य गीतस्य परममाधुर्यं तन्त्रीलयसमन्वितं श्रुत्वा, रात्रिः शीघ्रं व्यतीता महात्मनः शत्रुघ्नस्य। रात्र्यां व्यतीतायां, प्रातः कृत्यं कृत्वा, शत्रुघ्नः कृताञ्जलिः मुनिवरं वाल्मीकिं इदं वचनमुवाच—"भगवन्, अहं राघवं द्रष्टुमिच्छामि, रघुवंशस्य प्रियतमं; एतेभ्यः तपस्विभ्यः सह गन्तुमनुज्ञां याचे।" एवं उक्ते, शत्रुघ्नं शत्रुसूदनं वाल्मीकिः आलिङ्ग्य, राघवस्य समीपं गन्तुं अनुमतिं दत्तवान्। स मुनिं प्रणम्य, दिव्यं रथं आरोह्य, राघवदर्शनकाङ्क्षी अयोध्यां शीघ्रं जगाम। स इक्ष्वाकुवंशप्रभवः श्रीमान् रम्यां पुरीं प्रविश्य, बलवान् रामस्य महात्मनः समीपं जगाम। तत्र रामं मन्त्रिभिः परिवृतं, पूर्णचन्द्रसमप्रभं, अमरैः परिवेष्टितं, सहस्राक्षमिव, दृष्टवान्। स तं महात्मानं तेजसा दीप्तमिव, प्रणम्य, कृताञ्जलिः, सत्यवीर्यं रामं वाक्यमुवाच—"महाबाहो, यत् त्वया आज्ञप्तं तत् सर्वं कृतं; स दुष्टः लवणः हतः, तस्य नगरी अपि स्थापिता।" "द्वादश वर्षाणि गतानि, रघुनन्दन, या अहं त्वया विना स्थितः; त्वद्वियोगेन अधिकं स्थातुं न शक्नोमि।" "अनुग्रहं दर्शय, काकुत्स्थ, अनन्तवीर्य; मातृहीनवत् वत्सः, अहं दीर्घकालं त्वत्तः पृथक् न स्थातुं शक्नोमि।" एवं उक्ते, रामः तं आलिङ्ग्य, उवाच—"मा शुचः, वीर; एषा वृत्तिः न कष्ट्रियस्य युक्ता।" "नृपाः वनवासे मनो न हिन्वन्ति, राघव; प्रजाः रक्ष्याः, राघव, कष्ट्रियधर्मेण।" "काले काले, वीर, अयोध्यायां माम् आगत्य, पुरुषश्रेष्ठ, ततो स्वनगरीं प्रतिनिवर्तस्व।" "त्वं हि मे प्रियतमः, आत्मनः अपि अधिकः, न संशयः; परं राज्यरक्षा नूनं कर्तव्या।