यदा इन्द्रः समये वर्षं प्रेषयन् कृषिभूम्यः समृद्धाः अभवन्, तदा जनाः आरोग्ययुक्ताः वीर्यवन्तः च शत्रुघ्नस्य बाहुना रक्षिताः आसन्। यमुनाया उपतटे अर्धचन्द्राकृतिः नगरी रम्या अभवत्, तत्र गृहाणि, चत्वराणि, विपणयः, मार्गाः च शोभायमानाः आसन्; चतुर्वर्णाः जनाः व्यापारेषु विविधेषु दीप्तिमन्तः तत्र निवसन्ति स्म। यत्र लवणेन पूर्वं महद् अद्भुतं कर्म कृतम्, तत्र शत्रुघ्नः तदपि अतिशयेन शोभितवान्, विविधवर्णैः जनैः अलङ्कृतम्। सर्वतः उद्यानानि विहारस्थलानि च दीप्तिमन्तः आसन्, दिव्यैः मानवैः च अन्यैः रम्यैः वस्तुभिः नगरी भूषिता अभवत्। सा नगरी देववत् उज्ज्वला, अनेकवस्त्रव्यापारैः च व्यापारीभिः विविधदेशात् आगतेभिः शोभिता अभवत्। तां समृद्धां नगर्यां दृष्ट्वा, भरतस्य अनुजः, शत्रुघ्नः, परमसन्तोषः परमसुखं च प्राप्तवान्। तत्र तस्य मनसि विचारः उत्पन्नः—"मधुरां नगरं स्थाप्य, द्वादशे वर्षे पूर्णे, रामपाददर्शनाय गमिष्यामि।" इमां दिव्यनगर्यं अमरावतीं समता, सर्वप्रकारैः जनैः पूर्णां स्थाप्य, रघुवंशवर्धनः राजा रामपाददर्शनाय गन्तुं निश्चितवान्। एवं सप्ततितमः सर्गः श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकि-महर्षिणा कृतस्य आदिरामायणस्य समाप्तः। ततः द्वादशे वर्षे शत्रुघ्नः, अल्पेन अनुचरैः सेनया च सह, रामेण शासितायोध्यां गन्तुं इच्छितवान्। तदा स्वैः मन्त्रिभिः प्रमुखैः सेनापतिभिः च प्रेषित्वा, श्रेष्ठैः अश्वैः शतचतुर्युक्तैः रथैः च सह निर्गतः। सप्त वा अष्ट रात्र्यः मार्गे यापयित्वा, रघुवंशसम्भवः श्रीमान् वाल्मीकि-आश्रमं प्राप्तवान् तत्र निवसति स्म। तत्र पुरुषश्रेष्ठः वाल्मीकि-मुनिं प्रणम्य पादस्पर्शं कृत्वा, तस्य हस्तात् पादप्रक्षालनं सत्कार्यं च प्राप्तवान्। तत्र महर्षिः महात्मनः शत्रुघ्नाय सहस्त्राणि कथानां विविधरूपाणि अतीव मधुराणि च कथितवान्। मुनीः तस्य लवणवधस्य विषयं वचांसि अभाषत—"लवणवधः अत्यद्भुतं कर्म त्वया कृतम्।" "बहवः राजानः, बलवन्तः सेनाभिः रथैः च सह, लवणेन समरे हताः।" "स तु दुष्टः त्वया सहजेन हतः, पुरुषश्रेष्ठ; तव तेजसा लोकभीः शान्ता।" "रावणवधः महान् प्रयासेन कृतः, किन्तु एषः अतिशयः कर्म त्वया बिना प्रयत्नं कृतम्।" "लवणवधे देवेषु महानन्दः उत्पन्नः; सर्वेषु प्राणिषु लोके च प्रियं कृतवान्।" "तं संग्रामं अहं यथार्थं दृष्टवान्, इन्द्रसभा उपविष्टः रघुवंशज।" "शत्रुघ्न, मम हृदये अपि तव परमस्नेहः अस्ति; तव शिरः घ्राणं करिष्यामि—एषः स्नेहस्य परमः रूपः।" एवं उक्त्वा महर्षिः शत्रुघ्नस्य शिरः घ्राणं कृतवान्, तस्य अनुचराणां च पादे पादे सत्कारं कृतवान्। तत्र भोजनं कृत्वा, नरश्रेष्ठः रामकथायाः परममधुरं गीतं क्रमशः श्रुतवान्। पूर्वं रचितां रामकथां तन्त्रीतालसमन्वितां त्रिविधप्रयोगयुक्तां, लक्षणैः शुद्धां सममेलनया रागयुक्तां च श्रुतवान्। तानि सत्यवचनानि, यथाभूतानि श्रुत्वा, पुरुषसिंहः विस्मितः, नेत्रे अश्रुभिः पूर्णे। क्षणं मूढः अभवत्, पुनः पुनः श्वसन्; गीतमध्ये तानि घटनानि वर्तमानानि इव श्रुतवान्। अनुचराः तस्य गीतस्य गुणं श्रुत्वा विषण्णाः क्लिष्टाः च अभवन्, "अद्भुतम्" इति उक्तवन्तः। सैनिकाः आपः परस्परं उक्तवन्तः—"किम् एतत्? कुत्र वयम्? स्वप्ने दृश्यते इव?" "यदर्थं पूर्वं दृष्टम्, इदानीं आश्रमे श्रूयते; स्वप्नः वा एषः? गीतबन्धनं वर्धनं कुर्यात् वा?" विस्मयेन पूर्णाः, शत्रुघ्नाय उक्तवन्तः—"नरश्रेष्ठ, वाल्मीकि-मुनिं पृच्छ।" शत्रुघ्नः सर्वेभ्यः, जिज्ञासायुक्तेभ्यः, उक्तवान्—"सैनिकाः, इह एवं पृच्छितुं न उचितम्।" "मुन्याश्रमे बहूनि अद्भुतानि दृश्यन्ते; किन्तु जिज्ञासया महर्षिं विचेतुं न उचितम्।" एवं उक्त्वा रघुवंशजः सैनिकान् प्रति, महर्षिं प्रणम्य, स्वशिबिरं गतवान्। एवं एकसप्ततितमः सर्गः श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकि-महर्षिणा कृतस्य आदिरामायणस्य समाप्तः। तत्र शत्रुघ्नः, पुरुषसिंहः, रामगीतस्य अर्थानि विचारयन्, शयानेन निद्रां न प्राप्तवान्। तन्त्रीतालसमन्वितं अतीव मधुरं गीतं श्रुत्वा, रात्रिः तस्य महात्मनः शीघ्रं गतवती। रात्रिः गते, प्रातःकाले कृत्यं कृत्वा, शत्रुघ्नः अञ्जलिं कृत्वा, मुनिं प्रति उक्तवान्—"भगवन्, रघुवंशस्य रमणीयं राघवं द्रष्टुम् इच्छामि। अत्र तपस्विभिः सह गन्तुं तव अनुमतिं याचामि।" शत्रुघ्नाय, एवं उक्ताय, शत्रुसूदनाय, वाल्मीकि-मुनिः आलिङ्ग्य अनुमतिं दत्तवान्। स महर्षिं प्रणम्य, रथं आरुह्य, राघवदर्शनाय अयोध्यां शीघ्रं गतवान्। एवं द्विसप्ततितमः सर्गः श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकि-महर्षिणा कृतस्य आदिरामायणस्य समाप्तः।