रामः तदा वाल्मीकिनः कृत्यं फलं च मूलं च स्वीकृत्य तेन सह भोजनं कृत्वा परमं संतोषं प्राप्तवान्। ततः फलं मूलं च उपभुक्त्वा स महर्षिं उवाच—“एषा ते यज्ञदीप्तिः कस्य आश्रमस्य समीपे अस्ति?” रामस्य वचनं श्रुत्वा वाल्मीकि शत्रुघ्नं प्रत्युवाच—“शृणु, कस्य एषा शरणी पूर्वं आसीत्। तव पूर्वजः राजा सौदासः वीरसहस्य नाम पुत्रं उत्पादितवान्, यो बलवान् धर्मात्मा च आसीत्। सौदासः बाल्ये एव मृगयां आरब्धवान्, तत्र स वीरः वनं विघ्नयन्तौ द्वौ राक्षसौ दृष्टवान्। तौ उग्रौ व्याघ्ररूपौ राक्षसौ सहस्राणां पशूनां भक्षणं कुर्वन्तौ, किन्तु तृप्तिं न प्राप्तवन्तौ। तौ राक्षसौ दृष्ट्वा, तथा वनं पशूनां रिक्तं दृष्ट्वा, सौदासः क्रोधेन आक्रान्तः एकं राक्षसं महाबाणेन हतवान्। एकस्य पतनं कृत्वा सौदासः उत्तमः नरः तापं क्रोधं च विहाय, हतं राक्षसं निरीक्ष्य स्थितवान्। तस्य मित्रं मृतं दृष्ट्वा अपरः राक्षसः सौदासं निरीक्ष्य शोकातुरः इदं वचनं अब्रवीत्—‘यत् त्वं मम मित्रं निर्दोषं हतवान्, तस्मात्, हे दुष्ट, तवापि उचितं प्रत्युपकारं दास्यामि।’ इत्येवमुक्त्वा स राक्षसः तत्रैव अन्तर्धानं गतः; कालात् राजा ‘मित्रसहः’ इति प्रसिद्धः अभवत्। राजा तस्य आश्रमस्य समीपे महाश्वमेधं यज्ञं अकुर्वत्, तत्र वसिष्ठः यज्ञस्य अध्यक्षः अभवत्। तत्र महायज्ञः सहस्रवर्षाणि दीर्घः, समृद्धः, परमदीप्तः, देवयज्ञस्य तुल्यः अभवत्। तदा यज्ञसंपूर्णे, पूर्ववैरोपस्मृत्य, एकः राक्षसः वसिष्ठरूपं धृत्वा राजानम् इदं अब्रवीत्—‘यज्ञान्ते मांसयुक्तं भोजनं मम सिद्धं, शीघ्रं दत्तव्यं—विचारस्य आवश्यकता नास्ति।’ राक्षसस्य ब्राह्मणरूपेण उक्तं वचनं श्रुत्वा, राजा दक्षः यज्ञकर्मणि प्रत्युवाच—‘मांसयुक्तं हविः रच्यताम्, भोजनं स्वादु भवतु, यथा आचार्यः इच्छति—शीघ्रं कुरुत, यथा स तृप्तिं प्राप्नुयात्।’ राज्ञः आज्ञया पाककृत् चित्तविक्षिप्तः भोजनं आरब्धवान्; राक्षसः तत्र पाककृत् रूपं धृत्वा स्थितवान्। ततः स मानवमांसं राज्ञे प्रदत्तवान्—‘इदं स्वादु भोजनं, मांसयुक्तं हविः, आगतम्।’ तं नरमांसभक्षं मदयन्ती पत्न्या सह मांसपाकं राक्षसप्रदत्तं वसिष्ठाय भोजनार्थं समर्पितवान्। ब्राह्मणः दृष्ट्वा पात्रस्थं मांसं मानवमांसं इति ज्ञात्वा, महाक्रोधेन पूर्णः वदितुं आरब्धवान्—‘यत् त्वं मम एतत् भोजनं दातुम् इच्छसि, तस्मात् एतत् भोजनं तव भविष्यति—नात्र संशयः।’ ततः सौदासः क्रुद्धः जलं हस्ते गृह्य वसिष्ठं शप्तुं इच्छन्, किन्तु तस्य पत्नी तं न्यवारयत्—‘हे राजन्, वसिष्ठः भगवतः आचार्यः अस्माकं स्वामि, त्वं तं शप्तुं न शक्नोषि, स देवस्य तुल्यः, पुरोहितः च।’ ततः धर्मात्मा राजा तं जलं क्रोधबलयुक्तं पादेषु क्षिप्त्वा, पादप्रक्षालनं कृतवान्। तस्मात् तस्य पादाः काल्माषाः अभवन्; तदादारभ्य स सौदासः ‘काल्माषपादः’ इति प्रसिद्धः अभवत्। राजा पत्न्या सह पुनः पुनः वसिष्ठं ब्रह्मरूपं नमस्कृत्य, पूर्वं उक्तं स्मृत्वा पुनः अभाषत। राक्षसकृतं राज्ञः दुःखं श्रुत्वा, वसिष्ठः पुनः राजानं उत्तमं वदितवान्—‘यत् अहं क्रोधेन उक्तवान्, तद् न निवर्तयितुं शक्यं; किन्तु तुभ्यं वरं दास्यामि। शापः द्वादशवर्षपर्यन्तं स्थास्यति; मम प्रसादेन, तव पूर्वं कृतं न स्मरिष्यसि।’ एवं शापं सहित्वा, राजा शत्रुनाशनः पुनः राज्यं प्राप्य प्रजाः रक्षितवान्। काल्माषपादस्य शुभा यज्ञशाला, यां त्वं पृच्छसि, हे राघव, तस्य आश्रमस्य समीपे अस्ति। राज्ञः भयङ्करं वृत्तान्तं श्रुत्वा, स पत्रशालां प्रविश्य महर्षिं विनयेन नमस्कृत्य स्थितवान्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे पञ्चषष्टितमः सर्गः समाप्तः। तस्यैव रात्रौ यदा शत्रुघ्नः पत्रशालां प्रविष्टः, सीता अपि द्वौ पुत्रौ प्रसूतवती। ततः मध्यरात्रे वाल्मीकिनः शिष्यपुत्राः हर्षपूर्णाः, सीतायाः शुभं प्रसववृत्तं वाल्मीकिनं निवेदितवन्तः—“धन्यस्य रामस्य पत्नी द्वौ पुत्रौ प्रसूतवती; तस्मात्, हे महाबाहो, रक्षाकर्म यत् दुष्टान् विनाशयति, कुरु।” तद्वचनं श्रुत्वा महर्षिः तत्र आगत्य, द्वौ कुमारौ शशिसदृशौ, देवपुत्रसदृशौ, महाबलौ दृष्टवान्। हर्षपूर्णहृदयः आगत्य, तौ बालौ दृष्ट्वा, दुष्टविनाशकं रक्षाकर्म तयोः कृतवान्। कुशग्राम् एकं लवम् च गृह्य, वाल्मीकि तयोः दुष्टविनाशकं रक्षाकर्म कृतवान्।