शत्रुघ्नः, शत्रुविनाशनः, श्रीरामं प्रदक्षिणं कृत्वा, शिरसा प्रणम्य, तस्य अनुमतिं प्राप्य तं सम्यक् विदा प्राप्तवान्। ततः सः, अञ्जलिं कृत्वा, लक्ष्मणं भरतं च पूज्यं वसिष्ठं च प्रणम्य, तान् सर्वान् प्रदक्षिणं कृत्वा, महाबलः शत्रुघ्नः तत्रतः निर्गतः। ततः, श्रेष्ठगजाश्वसमाकीर्णं सैन्यं प्रस्थाप्य, मासमेकं राज्ञः समीपे स्थित्वा, रघुवंशवर्धनः शत्रुघ्नः प्रस्थानं कृतवान्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य चतुश्षष्टितमः सर्गः वाल्मीकिना महर्षिणा कृतस्य रमायणस्य समाप्तः। शत्रुघ्नः सर्वं सैन्यं प्रेष्य, मार्गे मासमेकं स्थित्वा, ततः एकाकी शीघ्रं त्वरया प्रस्थितवान्। मार्गे द्वे रात्र्यौ यापयित्वा, रघुवंशस्य हर्षवर्धनः शत्रुघ्नः वाल्मीकिनः पुण्यं श्रेष्ठं आश्रमं प्राप्तवान्। सः महात्मानं वाल्मीकिनं ऋषिसत्तमं विनयेन अभिवाद्य, अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनं उवाच— "भगवन्, गुरुकृत्येन आगतः अहं अत्र स्थातुम् इच्छामि; श्वः प्रातः पश्चिमदिशं वरुणदिशं गन्तुं निश्चितः अस्मि।" शत्रुघ्नस्य वचनं श्रुत्वा, स महर्षिः प्रसन्नः सन् प्रख्याताय तस्मै उवाच— "स्वागतं ते महायशः! अयं मम आश्रमः रघुवंशस्य एव, त्वं ममातः आसनं, पाद्यं, अतिथिसत्कारं च निर्भयेन स्वीकुरु।" ततः शत्रुघ्नः तद् उपहारं फलमूलानि च सन्तोषेण स्वीकृत्य, तान् भक्ष्यन् परमं तुष्टिं प्राप्तवान्। फलमूलानि भक्षयित्वा, सः महर्षिं वाल्मीकिनं उवाच— "भगवन्, एष यज्ञवैभवः कस्य समीपे आश्रमः अस्ति?" तस्य वचनं श्रुत्वा, वाल्मीकिनः उवाच— "शत्रुघ्न, शृणु—कस्य पूर्वं एष आश्रमः अभवत्। तव पूर्वजः राजा सौदासः, वीरसहः नाम पुत्रः आसीत्, महाबलः परमधर्मात्मा च। सौदासः बाल्ये एव मृगयायाम् प्रवृत्तः, तत्र द्वौ राक्षसौ वनं विघ्नयन्तौ अपश्यत्। तौ उग्रौ व्याघ्ररूपौ, सहस्रशः पशून् खादन्तौ, किंतु तृप्तिं न प्राप्नुतौ। सौदासः तौ राक्षसौ दृष्ट्वा, पशून् हीनं वनं च पश्यन्, महाक्रोधेन आक्रान्तः, बाणेन एकं राक्षसं निपातितवान्। एकं पतितं दृष्ट्वा, सौदासः शान्तक्रोधः, मृतं राक्षसं निरीक्षन् स्थितः। तस्य मित्रं मृतं दृष्ट्वा, अपरः राक्षसः सौदासं विलोक्य, शोकातुरः इदं वचनं उवाच— 'त्वं मम मित्रं निर्दोषं हत्वा, तस्मात् हे दुष्ट, अहं अपि तव यथायोग्यं प्रत्युपकारं दास्यामि।' एवं उक्त्वा, स राक्षसः तत्रैव अन्तर्धानं गतः। कालक्रमेण, राजा 'मित्रसहः' इति प्रसिद्धः अभवत्। स राजा, अस्य आश्रमस्य समीपे महाश्वमेधयज्ञं कृतवान्, वसिष्ठः तत्र यज्ञाध्यक्षः अभवत्। तत्र महायज्ञः सहस्रवर्षाणि यावत् अभवत्, समृद्धः अतिश्रेष्ठः, देवयज्ञसमः। यज्ञसमाप्तौ, पूर्वशत्रुं स्मृत्वा, राक्षसः वसिष्ठरूपं धृत्वा, राजानं प्रति इदं वचनं उवाच— 'यज्ञान्ते मम मांसयुक्तं भोजनं सिद्धम्; शीघ्रं अत्र दत्तव्यं, विचारणाय न आवश्यकता।' राक्षसस्य ब्राह्मणरूपेण उक्तं वचनं श्रुत्वा, राजा अर्पणकुशलः प्रत्युवाच— 'आचार्यस्य इच्छानुसारं स्वादु मांससम्पन्नं हविः शीघ्रं रचयन्तु, यथा सन्तुष्टः भवेत्।' राज्ञः आज्ञया, पाककृद् मनःकम्पितः, पाकं आरब्धवान्; तत्र राक्षसः पाककृद्रूपं धृत्वा। ततः सः मानवमांसं राज्ञे समर्प्य, 'इदं स्वादु भोजनं, मांसयुक्तं हविः, उपनितम्,' इति उवाच। मानवमांसभोजी मदयन्ती, तस्य पत्नी सह, राक्षसदत्तं मांसपक्वं भोजनं वसिष्ठाय ददात्। ब्राह्मणः, पात्रे स्थापितं मांसं मानवमांसं इति ज्ञात्वा, महाक्रोधेन युक्तः, इदं वचनं उवाच— 'यत् त्वं मम एतत् भोजनं दातुम् इच्छसि, तस्मात् एष एव भोजनं तव भविष्यति—नात्र संशयः।' ततः सौदासः क्रुद्धः, अभिशापाय जलं हस्ते आदत्तुम् उद्युक्तः, किन्तु पत्नी तं निरोधयामास। 'राजन्, वसिष्ठः भगवन् अस्माकं स्वामी, त्वं तं शप्तुं न शक्नोषि; स देवसमः, अस्माकं पुरोहितः च।' ततः धर्मात्मा राजा, क्रोधशक्त्युत्कटं जलं भूमौ विसर्ज्य, तेन पादयोः अपसव्यं जलं प्रक्षालितवान्। तस्मात् तस्य पादौ काल्माषः अभवत्; ततः सौदासः 'काल्माषपादः' इति प्रसिद्धः अभवत्। राजा पत्नी सहितः, पुनः पुनः वसिष्ठं ब्रह्मरूपं प्रणम्य, पूर्वं उक्तं स्मृत्वा, वसिष्ठं पुनः उवाच। राजा राक्षसकृतं दुःखं श्रुत्वा, वसिष्ठः पुनः नरश्रेष्ठं राजानं प्रति उवाच— 'यद् अहं क्रोधात् उक्तवान्, तत् न निवर्तयितुं शक्यं; किन्तु वरं दास्यामि।' 'द्वादशवर्षाणि शापः स्थास्यति, राजन्; मम प्रसादात्, तव पूर्वं कृतं न स्मरिष्यसि।