एवं तु स देवात् तं अद्भुतं परमं वरं लब्ध्वा, स असुरश्रेष्ठः दिव्यं प्रासादं निर्मितवान्। तस्य महाभागा प्रियभार्या कुम्भीनसी नाम आसीत्, या विश्रुतस्य विश्वावसोर् तेजस्विन्याः अनलायाः कन्या आसीत्। तस्याः पुत्रः क्रूरः महाबलश्च लवणः नाम जातः, स बाल्यादेव दुष्टस्वभावः सदा पापकर्मरतः आसीत्। पुत्रस्य तस्य शिष्टाचाररहितं आचरणं दृष्ट्वा, मधुः कोपशोकसमन्वितः तं किंचिदपि न अब्रवीत्। स तु लोकं परित्यज्य वरुणालयं प्रविष्टः, प्रासं लवणस्य हस्ते स्थापयित्वा तस्मै वरं दत्तवान्। तेन प्रासस्य प्रभावेन स्वेन च दुष्टभावेन, स लवणः त्रीन् लोकान् विशेषतः तपस्विनः पीडयति। एवं लवणस्य बलं तस्य च प्रासस्य स्वरूपं, श्रुत्वा हे काकुत्स्थवंशज, त्वं एव अस्माकं परमाश्रयः। बहवः राजानः, हे राम, भयभीतैः मुनिभिः रक्षार्थं याचिताः, किन्तु न कश्चन त्राता प्राप्तः। रावणः सेनया वाहनेन च सह हतः इति श्रुत्वा, त्वं एव नराणां मध्ये रक्षिता इति ज्ञातम्; अतः लवणभयक्लिष्टान् अस्मान् उद्धर्तुम् इच्छामः। एवं हे राम, उद्भूतस्य अस्य भयस्य कारणं तव निवेदितम्; त्वं एव तदपाकर्तुं समर्थः—तेजसा एषः मनोरथः सम्पाद्यताम्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकि-मुनेः कृतौ प्राचीन-रामायणे एकषष्टितमः सर्गः समाप्तः। एवं उक्ते, रामः कृताञ्जलिः तान् मुनीन् उवाच—"किं लवणस्य आहारः? किम् आचरणं? कुत्र वा निवसति?" इति। राघवस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे मुनयः लवणस्य वृद्धिं कथयितुं आरब्धवन्तः। तस्य आहारः सर्वे प्राणिनः, विशेषतः तपस्विनः; तस्य आचरणं सदा क्रूरम्, निवासः मधुवने अस्ति। सः सिंहव्याघृमृगगजसहस्राणि निहत्य, मनुष्यांश्च, तान् नित्यं भक्षयति। ततः स महाबलः मध्ये मध्ये अन्यान् प्राणिनः अपि भक्षयति; संहारसमये सः विकटमुखः मृत्युवत् प्रकटते। एतत् श्रुत्वा राघवः तान् महर्षीन् उवाच—"अहं तं राक्षसं हनिष्यामि; भवतां भयम् अपाक्रान्तम् अस्तु।" इति। एवं प्रतिज्ञाय, रघुनन्दनः सर्वान् भ्रातॄन् संबोधितवान्—"कः लवणं वीरं हन्तुम् इच्छति? कस्य एष कार्यः दातव्यः—भरतस्य वा, महाबाहोः, अथवा शत्रुघ्नस्य प्राज्ञस्य?" इति। एवं राघवेण उक्ते, भरतः प्रत्युवाच—"अहं तं हनिष्यामि; मयि एष कार्यः स्थाप्यताम्।" भरतस्य वीर्ययुक्तं वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः सुवर्णासनं त्यक्त्वा उत्तिष्ठत्। कृतकृत्यः महाबाहुः मध्यजः शत्रुघ्नः नृपाय नमस्कृत्य वाक्यम् अब्रवीत्— "पूर्वं त्वया, आर्य, अयोध्या रिक्तायां स्थित्वा, हृदि दुःखं धारयित्वा ज्येष्ठस्य आगमनं प्रतीक्ष्य रक्षिता। अत्र बहूनि दुःखानि अनुभूतानि, नन्दिग्रामे तदा दुःखशय्यायाम् वसता। फलमूलभोजनं, जटाचीरधारणं—एवं रघुसुतः दुःखम् अनुभूतवान्। यदि अहं ते दासभूतोऽस्मि, नृपते, सः पुनः दुःखं न प्राप्नुयात्।" एवं वदतः शत्रुघ्नस्य, राघवः पुनरुवाच—"एवं अस्तु, काकुत्स्थवंशज; मम आज्ञा सम्पाद्यताम्। अहं त्वां माधुर्यां पुरीं राज्याभिषेकं करिष्यामि; महाबाहो, इच्छसि चेत् तत्र भरतं स्थापय। त्वं वीरः, विज्ञानसम्पन्नः, नगरनिवेशनं कर्तुं समर्थः। यो रिपुं निहत्य, राज्यम् पुनः स्थाप्य, तत्र नृपं न स्थापयति, स नरकं प्राप्नोति। अतः लवणं मधुपुत्रं हत्वा, धर्मेण राज्यं पालय यदि मम वचनं मन्यसे। अधिकं वचनं न कथनीयम्, वीर, मम आज्ञायाः प्रतिवचनं न कर्तव्यम्—कनिष्ठः ज्येष्ठस्य आज्ञां पालयति, अत्र न संशयः। अभिषेकं गृहाण, काकुत्स्थवंशज, यं मया वसिष्ठेन च श्रेष्ठैः ब्राह्मणैः विधिपूर्वकं मन्त्रैः च ते कृतम्।" एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकि-मुनेः कृतौ प्राचीन-रामायणे द्विषष्टितमः सर्गः समाप्तः। एवं रामेण उक्तः, शत्रुघ्नः तेजसा युक्तः, लज्जया संकुचितः, मन्दं मन्दं च वाक्यम् उवाच—"एष धर्मानुगुणं नास्ति, काकुत्स्थवंशज, अस्मिन् विषये, नृपते; कथं कनिष्ठः ज्येष्ठयोः सन्निधौ अभिषिक्तः स्यात्? तथापि, तव आज्ञा निःसंशयं पालनीया, पुरुषर्षभ, तव वचनं नातिक्रान्तव्यम्। आर्य, त्वत्तः श्रुतम्, शास्त्रतः च श्रुतम्; अधिकं न वक्तव्यम्, मध्यजः प्रतिज्ञां कृतवान्। अहं कठोरं घोरं च वचनं उक्तवान्—'लवणं रणाङ्गणे हनिष्यामि' इति; तस्मात् वचनात् दुःखं मम प्राप्तम्। पुनः प्रतिवचनं न वक्तव्यम्, यदा ज्येष्ठः उक्तवान्; तद्वचनं अधर्मयुक्तं, परलोकहेतोरपि निष्फलम्। अतः, काकुत्स्थवंशज, द्वितीयं प्रतिवचनं न वदामि; द्वितीयं दण्डं मयि मा पततु, धर्मपालक।" एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकि-मुनेः कृतौ प्राचीन-रामायणे त्रिषष्टितमः सर्गः समाप्तः।