रामः ततः वसिष्ठप्रमुखान् ऋषीन् प्रणम्य, दुःखितं पितरं दृष्ट्वा, रघुकुलस्य वर्धनः सः पितरं वाक्यम् उवाच— “जामदग्न्यरामः गतः; त्वया रक्षितं चतुरङ्गबलं अयोध्यां प्रति यावत् प्रस्थितम्।” रामस्य वचनं श्रुत्वा, राजा दशरथः राघवम् उभाभ्यां बाहुभ्यां परिष्वज्य शिरसि च चुंबनं चकार। रामः निर्गतः इति श्रुत्वा, राजा प्रमुदितः प्रहृष्टः च अभवत्; तस्मिन्नेव क्षणे, इव स्वयम् पुत्रः च पुनः जातौ इति अनुभूतवान्। ततः सः सेनायाः प्रस्थानं आज्ञाप्य, शीघ्रं नगरीं प्रति जगाम, या पताकाध्वजशोभिता, मृदङ्गवाद्यनिनादयुता च आसीत्। राजमार्गः सिक्तः सुशोभितः पुष्पराशिभिः आवृतः च आसीत्; नगरवासिनः मंगलद्रव्यहस्ताः, राजानं द्वारि प्रहृष्टाः अभ्यगच्छन्। राजा जनसमूहम् आकृष्टं शोभितं च नगरं प्रविवेश, यत्र नगरजनाः, ब्राह्मणाः, नगरवासिनः च दूरात् स्वागतं चक्रुः। सः पुत्रैः तेजस्विभिः सह, सुहृद्भिः च संयुक्तः, स्वप्रियं प्रासादं हिमवत्समं प्रविवेश। सः स्वजनैः सह गृहे मुदितः, समस्तकामैः पूजितः अभवत्; कौसल्या, सुमित्रा, शुभश्रोणिः कैकेयी च प्रमोदिताः आसन्। सर्वाः राजमहिष्यः वधूनां स्वागतकार्ये प्रवृत्ताः सन्, तदा महाभागां सीताम्, श्रीमन्तीं उर्मिलाम् च सम्यक् अर्चयन्। ताः राजमहिष्यः कुशध्वजस्य उभे कन्ये, शुभवचनैः, मंगलद्रव्यैः, उत्तमवस्त्रैः च भूषयित्वा, गृहं निनयन्। सर्वाः शीघ्रं देवायतनानि पूजयित्वा, तस्मिन्न् काले, सर्वे राजपुत्राः पूज्येभ्यः प्रणिपत्य, कृतकृत्याः अभवन्। स्त्रियः सर्वाः हृष्टाः, पतिभिः सह गोप्येषु कालेषु प्रमोदन्त्यः, विवाहसमाप्त्या, शस्त्रविद्यायाम्, धने, मित्रेषु च निपुणाः आसन्। सर्वे पुरुषश्रेष्ठाः पितरं श्रद्धया सेवाम् अकुर्वन्; किञ्चित् काले उपविष्टे, दशरथः पुत्रं प्रति वाक्यम् उवाच— “भरतः कैकेयीपुत्रः रघुकुलस्य वर्धनः, अत्र स्थितः केकयराजपुत्रः तव मातुलः युधाजित् आगतः, वीर्यवान् सः त्वां नेतुम् इच्छति।” दशरथस्य वचनं श्रुत्वा, भरतः कैकेयीपुत्रः, शत्रुघ्नेन सह, पितरं रामं च अभिवाद्य, प्रस्थितः। शत्रुघ्नेन सह सः मातृगृहं गतः; युधाजित् भरतं शत्रुघ्नं च दृष्ट्वा अतीव हृष्टः अभवत्। वीरः स्वनगरीं प्रविश्य, तस्य पिता अपि तुष्टः अभवत्; भरते गते, रामः बलवान् लक्ष्मणः च तत्रैव स्थितौ। तस्मिन्न् काले, तौ पितरं देवसमं पूजयामासतुः; पितुर्वचनं प्रमुखीकृत्य, सर्वं प्रजाकृत्यम् अकुरुताम्। रामः सर्वं प्रियहितं चकार; मातृभ्यः कृत्यं संपाद्य, अतिसंयमेन आचरितवान्। आचार्येषु यथाकालं कृत्यम् अकरोत्; एवं दशरथः, ब्राह्मणाः, नगरवासिनः च संतुष्टाः अभवन्। रामस्य स्वभावेन आचरणेन च, सर्वे प्रजाजनाः प्रहृष्टाः; सत्यवीर्यनिष्ठः रामः तेषां मध्ये कीर्तिमान् अभवत्। सः प्रजासु श्रेष्ठः, आत्मसंबूतेव, धर्मिष्ठतमः अभवत्; सीतया सह नानारुतून् अन्वभवत्। सः विचारशीलः, मनसा तस्यां स्थितः, सीता च तस्य हृदयस्थिता अभवत्; सीता रामस्य प्रियभार्या, पित्रा विनिर्दिष्टा। गुणरूपाभ्यां तस्याः स्नेहः नित्यं वर्धते स्म; पतिः तस्याः हृदये द्विगुणस्थानं प्राप्नोति स्म। गुह्यं अपि प्रकटं भवति, हृदयेन हृदयं संवादयति; विशेषतः तस्मै मैथिली जनकात्मजा, देवरूपा, श्रीसदृशी सीता, सर्वदा प्रकाशमाना। तया सह राजर्षिपुत्रः कामयमानः, राजकन्यया संयुक्तः, रामः विष्णुर्व इव श्रीया सह उज्ज्वलः, परमं हर्षं प्राप। इदानीं द्वितीयकाण्डस्य आद्यं अध्यायं शृणु। सः तत्र भ्रात्रा सह, मातुलस्य अश्वपतिः स्नेहेन पुत्रवत् पूजितः, आदृतः च वसति स्म। तत्र वसन्, तौ भ्रातरौ स्वच्छन्दं तुष्टिम् अन्वभवतुः; तथापि, वीर्यवन्तौ भ्रातरौ वृद्धं दशरथं स्मरामासतुः। राजा तेजस्वी अपि, स्वदूरस्थौ पुत्रौ, भरतशत्रुघ्नौ, इन्द्रवरुणसमौ, सदा स्मरामास। तस्य सर्वे चत्वारः नरश्रेष्ठाः पुत्राः प्रियाः आसन्; इव स्वदेहात् उत्पन्ना चत्वारः भुजाः। तेषु रामः तेजस्वी, पितुः प्रियः, आत्मसंबूतेव प्राणिषु धर्मिष्ठतमः अभवत्। देवानां रावणवधकामनया, नित्यः विष्णुः मानवेषु जातः आसीत्। कौसल्या, अनंततेजसा पुत्रेण सह, अदितिरिव वज्रधरेण सह, शोभाम् अपद्यत। सः रूपेण, बलेन, विनयेन च सम्पन्नः, पृथिव्याम् अप्रतिद्वन्द्वी, दशरथस्य सदृशगुणवान् पुत्रः आसीत्। सः सदा प्रशान्तचित्तः, पूर्वं मृदुवचनः, तिरस्कारं श्रुत्वापि प्रतिवचनं न ददाति स्म। एकस्मिन्न् उपकारे तुष्टः, स्वमात्मानं विचिन्त्य, शतान्यपि अपकाराणि न स्मरति स्म। सः सततं सदाचार्यैः, वृद्धैः, गुणैः, ज्ञानैः, वयोभिः च सम्पन्नैः, शस्त्रविद्याम् अपि कुशलैः, सह संवादं कुर्वन् आसीत्।