यदा रामः प्रस्थितः, तदा प्रशान्तचित्तः स रामो दशरथात्मजः महायशाः, धनुः तदनन्तरं अप्रमेयाय वरुणाय स्वहस्ते समर्पयामास। ततः रामः वसिष्ठप्रमुखान् ऋषीन् प्रणम्य, पितरं शोकार्तं दृष्ट्वा, रघुवंशस्य आनन्दः तं पितरं वाक्यम् अब्रवीत्। "जामदग्न्यरामः गतः; त्वया संरक्षितं चतुरङ्गबलं अयोध्यां प्रति गच्छतु।" रामस्य वचः श्रुत्वा राजा दशरथः राघवम् उभाभ्यां बाहुभ्यां परिष्वज्य शिरसि च चुम्बति स्म। रामस्य निर्गमनं श्रुत्वा राजा प्रमोदितः प्रमुदितोऽभवत्; तस्मिन्नेव क्षणे तस्यात्मनः पुत्रस्य च नूतनजन्म इवाभूत्। स सेना अग्रे गन्तव्या इति आज्ञाप्य शीघ्रं नगरे प्रविवेश, या पताकाध्वजशोभिता, मृदङ्गवादित्रनिनादयुता च आसीत्। राजपथः सिक्तः सुन्दरः पुष्पराशिभिः समलङ्कृतः, नगरवासिनः शुभहस्ताः राजानं नगरद्वारे प्रतीयायुः। राजा जनसमूहमण्डितां नगरीं प्रविश्य, दूरतः नगरवासिभिः ब्राह्मणैः सदा स्वागतः। सः राजन् स्वपुत्रैः सुहृद्भिः च विराजमानः प्रियं प्रासादं हिमवत्समं प्रविवेश। स्वजनैः सहितः राजा गृहे हृष्टः सर्वाभिलषितैः पूजितः; कौसल्या, सुमित्रा, सुकेश्या कैकेयी च प्रमोदिताः। कन्यकाग्रहेण सर्वा राजमहिष्यः सीतां महाभाग्यवतीं च श्रीमन्तीं उर्मिलां च सस्नेहं प्राप्य, कुशध्वजस्य कन्ये उभे शुभवचसः, शुभोपायनैः अलङ्कृते, सुश्रितवस्त्रधारिण्यः आसीताम्। सर्वाः शीघ्रं देवायतनानि पूजयित्वा, तस्मिन्काले सर्वे राजपुत्राः पूज्येभ्यः प्रणामम् अकार्षुः। स्त्रियः सर्वाः हृष्टाः स्वपतिभिः रहसि रममाणाः विवाहकार्यं सम्पाद्य शस्त्रविद्यायुक्ताः, धनसुहृद्भिः सम्पन्नाः। उत्तमपुरुषाः पितरं सेवायाम् उपस्थिताः; किञ्चित्कालानन्तरं राजा दशरथः पुत्रं प्रति वाक्यम् उक्तवान्। रघुनन्दनं भरतं कैकेयीसुतं प्रति उवाच—"एष सः केकयराजस्य पुत्रः अत्र वसति, प्रियपुत्र।" "तव वीर्यवान् मातुलः युधाजित् त्वां नेतुं आगतः।" दशरथवचनं श्रुत्वा भरतः कैकेयीसुतः, शत्रुघ्नसहितः प्रस्थितुं मनः कृत्वा, पितरं रामं च अनुगृह्य, शत्रुघ्नेन सह मातॄन् अगच्छत्। युधाजित् भरतशत्रुघ्नौ प्राप्य अतिप्रसन्नः अभवत्। स वीरः स्वनगरे प्रविश्य, पितरं प्रीतं चकार; भरते प्रस्थिते, रामः महाबलश्च लक्ष्मणः अवशिष्टौ। तस्मिन्काले तौ पितरं देवोपमं पूजयन्तौ, पितुर्वचनं मुख्यं कृत्वा, सर्वं प्रजाजनकार्यं सम्यक् अकार्षताम्। रामः सर्वं प्रियहितं चकार; मातॄणां कर्तव्यं सम्यक् निबर्हयन्, अतीव संयमेन व्यवहत्। सः आचार्यकार्याणि यथाकालं अकरोत्; तेन दशरथः, ब्राह्मणाः, नगरवासिनश्च अतिप्रीताः। रामस्य स्वभावेन आचारेण च सर्वे जनपदवासी हृष्टाः; सत्यपराक्रमे स्थितः रामः तेषु प्रसिद्धः अभवत्। रामः सर्वेषु भूतेषु श्रेष्ठधर्मी बभूव, स्वयम्भुवत्; सीतया सह बहून् ऋतून् अयापयत्। सः विचारशीलः, मनसा तस्यां स्थितः, सा च तस्य हृदि स्थापिताभूत्; जनकनन्दिनी सीता, पितृनिर्दिष्टा भार्या, रामस्य प्रिया। तस्याः गुणरूपाभ्यां स्नेहः सदा वर्धते स्म; सा च पतौ द्विगुणं स्थानं हृदि ददौ। गूढमपि प्रकटते, हृदयेन हृदयं भाषते; विशेषतः तस्मिन्स्मिन् मैथिली, जनकदुहिता, सुररूपा, श्रीसमानवर्णिनी सीता। तया सह राजर्षिपुत्रः, कामयमानः, कुलवध्वा सह संयुक्तः, रामः महतीं शोभां प्राप, यथा विष्णुः श्रीया सह अमृतानाम् ईश्वरः। एवं रामायणस्य द्वितीयकाण्डस्य आद्यं सर्गं शृणु। भरतः भ्रातृसहितः, मातुलस्य अश्वपतिं समुपसेव्यमानः, पुत्रवत् स्नेहेन तत्र पूजितः स्थितवान्। तत्र वसन्तौ तौ भ्रातरौ स्वेच्छया तृप्तौ, तथापि वृद्धं दशरथं स्मरन्तौ। स राजा तेजस्वी अपि तौ पुत्रौ भरतशत्रुघ्नौ स्मरति, ये इन्द्रवरुणयोः समौ। सर्वे चत्वारः पुत्राः तस्य प्रियतमा, यथा चत्वारः भुजाः स्वदेहात् उत्पन्नाः। तेषु रामः तेजस्वी पितुः प्रीतिः, स्वयम्भुवत् भूतेषु धर्मिष्ठतमः अभवत्। ह्य्, देवानां रावणवधकामनया, नित्यः विष्णुः मनुष्यलोके जातः। कौसल्या तेन अनन्ततेजसा पुत्रेण विराजते, यथा अदितिः वज्रधरेण देवेन्द्रेण। सः रूपेण, बलवता, विनयेन च संपन्नः, पृथिव्यां असमो, दशरथगुणसम्पन्नः पुत्रः। सः सदा प्रशान्तचित्तः, प्रथमं मृदुवदनः, कठोरं वाक्यं श्रुत्वापि प्रत्युत्तरं न ददाति। एकेन उपकारेण तुष्टः, स्वात्मन्यपि स्थित्वा, शतान्यपि अपकाराणि न स्मरति।