शृणुत। रामस्य निर्गमने, प्रशान्तचित्तः सः दशरथात्मजः रामः, महायशाः, तदध्यक्षेण वरुणेन धनुः स्वहस्ते समर्पितम्। ततः रामः, वसिष्ठप्रमुखान् ऋषीन् प्रणम्य, पितरं दुःखार्तं दृष्ट्वा, रघुवंशस्य हर्षवर्धनः, तं वचः उवाच— “जामदग्न्यः रामः गतः; तव रक्षितायाः चतुर्विधायाः सेनायाः अयोध्याम् प्रति गमनं कर्तव्यम्।” रामवचनं श्रुत्वा राजा दशरथः, राघवं पुत्रं उभाभ्याम् बाहुभ्याम् आलिङ्ग्य, तस्य शिरसि चुम्बनं च अकरोत्। रामस्य निर्गमं श्रुत्वा, राजा हृष्टः प्रमुदितः च, तस्मिन् क्षणे स्वपुत्रेण सह आत्मानं पुनर्जातमिव मेने। सेनायाः गमनं आज्ञाप्य, शीघ्रं नगरं प्रति जगाम, या पताकाध्वजैः शोभिता, मृदङ्गवाद्यघोषेण च निनादिता। राजमार्गः सिक्तः, पुष्पराशिभिः छन्नः, नगरवासिभिः शुभद्रव्यहस्तैः राजानं द्वारि प्रातिष्ठन्। राजा नगरं प्रविश्य, जनसमूहैः पूर्णं भूषितं च, दूरेभ्यः नगरजनैः ब्राह्मणैः च सत्कृतः। सः स्वपुत्रैः सानुगैश्च सह प्रियं प्रासादं हिमवत्समं प्रविवेश। स्वजनैः सह राजा तत्र प्रमुदितः, सर्वाभिः कामगत्या पूजितः, कौसल्या सुमित्रा च शुभस्तनी कैकेयी च प्रमोदं प्राप्नुवन्। कन्यास्वागतकर्मणि संलग्नाः राजमहिष्यः सीतां महाभाग्यवतीं, दीप्तिमतीं च ऊर्मिलां सस्नेहं प्रतिजगृहुः। शुभवचोभिः शुभद्रव्यैश्च भूषिते, कुशध्वजस्ये द्वे दुहितरौ, उत्तमवस्त्रधारिण्यौ, राजमहिष्यः सस्नेहं जगृहुः। ताः सर्वाः शीघ्रं देवायतनानि पूजयित्वा, तस्मिन्काले राजपुत्राः पूज्येभ्यः प्रणम्य तिष्ठन्ति। सर्वाः स्त्रियः प्रमोदिता, स्वैः पतिभिः सह रहसि रममाणाः, विवाहकर्मसिद्ध्यैः, शस्त्रविद्यायाः, धनमित्रसम्पन्नाः। उत्तमपुरुषाः पितरं सेवमानाः, काले काले तस्याज्ञां पालयन्तः, किञ्चिदन्तरम् अतीत्य दशरथः पुत्रं प्रति उवाच। रघुवंशस्य हर्षवर्धनः, कैकेयीपुत्रं भरतं प्रति उवाच— “एष केकयराजपुत्रः तव मातुलः युधाजित् आगतः, पुत्र, त्वं तेन सह गन्तव्यम्।” दशरथवचनं श्रुत्वा, भरतः कैकेयीपुत्रः, शत्रुघ्नसहितः वीर्यवान् निर्गमनाय उद्यतः, पितरं रामं च अनन्यकर्माणं अभ्यनुज्ञ्य। शत्रुघ्नेन सह नरश्रेष्ठः मातॄन् प्रति गतः; युधाजित् भरतशत्रुघ्नौ समालभ्य अतिप्रीतः अभवत्। सः वीरः स्वनगरे प्रविश्य पितरं प्रहृष्टं कृतवान्; भरते निर्गते, रामः महाबलश्च लक्ष्मणः तत्रैव स्थितौ। तस्मिन्काले, पितरं देववत् पूज्य, तस्याज्ञां पुरस्कृत्य, सर्वाणि प्रजाकृत्यानि सम्यक् अकरोताम्। रामः सर्वं प्रियहितं कृतवान्; मातृभ्यः कृत्यं संपाद्य, परं संयमं आजहार। आचार्येभ्यः च काले काले कृत्यं अकरोत्; तेन दशरथः, ब्राह्मणाः, नगरवासिनश्च सन्तुष्टाः। रामस्य स्वभावाचरणयोः कारणात् सर्वे जनपदवासिनः प्रमुदिताः; सत्यपराक्रमे स्थितः रामः तेषां मध्ये कीर्तिमान् अभवत्। रामः प्रजासु श्रेष्ठः, स्वयम्भुवत्, सीतया सह नानावर्षाणि सुखेन अतीतानि। सः विचारशीलः, मनसा तामेव स्थितः, सा च हृदये प्रतिष्ठिता; सीता रामप्रियास्य पत्नी, पित्रा नियुक्ता। तस्याः गुणरूपयोः कारणात् स्नेहः नित्यं वृद्धिमगच्छत्; पतिः च हृदये द्विगुणं स्थानं अलभत। रहस्यं अपि प्रकाशते, हृदयेन हृदयं प्रति; विशेषतः तस्मिन्मैथिली जनकात्मजा, देवरूपसमाना, श्रीमदिव सीता। तया सह राजर्षिपुत्रः कामसम्पन्नः, कुलकन्यया संयुक्तः, रामः महता श्रीया विराजमानः, विष्णुरिव श्रीमन् अमराधिपः। भरतः तत्र भ्रात्रा सह स्थित्वा, मातुलस्य अश्वपतेः स्नेहेन पुत्रवत् पूजितः, मानितः। तत्र वसतः तयोः भ्रातृयोः, सर्वे अभिलषितानि लब्धानि; तथापि वीर्यवन्तौ भ्रातरौ वृद्धं दशरथं स्मरतुः। राजा अपि, तेजसा समृद्धः, स्वसुतौ भरतशत्रुघ्नौ, इन्द्रवरुणसमौ, स्मरति। तस्य सर्वे पुत्राः, पुरुषश्रेष्ठाः, प्रियाः, यथा चतुर्वेदा आत्मनः अंगानि। तेषु रामः तेजस्वी पितुः प्रियः, स्वयम्भुवत्, सर्वेषु श्रेष्ठः। हि, देवानां रावणवधकामनया, नित्यः विष्णुः नरलोके जातः। कौसल्या तेन अमेयतेजसा पुत्रेण विराजते, यथा अदितिः श्रेष्ठा सुरपतिना सह। सः सौन्दर्यबलशिष्टसम्पन्नः, पृथिव्यां अप्रतिमः, दशरथगुणानुगुणः पुत्रः। सदा प्रशान्तचित्तः, पूर्वं मृदुवादी, कठोरवाक्येऽपि प्रतिकठोरं न वदति।