शोकार्तस्य पुत्रस्य दुःखितस्य रुदन्तस्य वचनानि श्रुत्वा देवयानी, क्रोधेन पूर्णा, तदानीं पितरं स्मरत्। तस्याः संकेतं विज्ञाय भगवाँल्लोकेश्वरः भर्गवः शीघ्रं तत्र आगच्छत् यत्र देवयानी स्थिताऽभूत्। तां स्वभावात् विपरीतां, दुःखार्तां, चेतनाहीनां दृष्ट्वा पिता तस्यै वदति—“किमेतत्?” इति। तेजस्वी भर्गवः पुनः पुनः पृच्छन् तां, देवयानी क्रोधेन पूर्णा पितरं प्रति वाक्यम् उक्तवती। “हे श्रेष्ठ तपस्विन्! अग्निं वा विषं वा जलं वा प्रविश्यामि; जीवितं सहनं न शक्यं मया। त्वं मां दुःखार्तां, अपमानितां न अवमंसि; वृक्षस्य तिरस्कारात्, ब्राह्मण, वृक्षवासिनः छिद्यन्ते। तिरस्कारात् अपमानात्, हे भर्गव, राजर्षिः माम् अवज्ञाय, न मां महत्त्वं दत्तवान्।” तस्याः क्रोधपूर्णं वचनं श्रुत्वा भर्गवः नहुषपुत्रं प्रति भाषितुम् आरभत। “दुष्टचित्त नहुषपुत्र! मम अवज्ञा कृतवान् असि; अति वृद्धत्वेन क्षीणः भविष्यसि, पतिष्यसि च।” इति उक्त्वा, पुत्र्याः सान्त्वनं कृत्वा, महात्मा ब्राह्मणः भर्गवः स्वगृहं पुनः प्रतिगच्छति। एवं द्विजश्रेष्ठः सूर्यसमानप्रभः भर्गवः, देवयानीं सान्त्व्य, नहुषपुत्रं शप्त्वा, निर्गतः। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिमुनिना कृतस्य प्राचीनस्य रामायणस्य अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। उशानः क्रुद्धः श्रुत्वा, नहुषपुत्रः वृद्धत्वेन पीडितः, यदुं प्रति वचनम् उक्तवान्—“हे यदु, धर्मज्ञ! मम कृते एषं वृद्धत्वं स्वीकुरु, महाश्रवाः पुत्र, यथा अहं सुखान् अनुभवामि। अहं सुखेषु इच्छाः न सम्पूर्णाः; इच्छितं कृत्वा वृद्धत्वं स्वीकुर्यामि।” इत्येतद् श्रुत्वा यदुः प्रत्युवाच—“तव प्रियः पुत्रः पुरुः वृद्धत्वं स्वीकुर्यात्।” “राजन्, कार्यात्, सन्निधेः च निष्कासितः, मम भोजनं कः स्वीकरोति? कः सह भोजनं करोति?” इत्येतद् श्रुत्वा राजा पुरुं प्रति वदति—“महाबाहो! मम कृते एषं वृद्धत्वं त्वया स्वीक्रियम्।” नहुषेण उक्तः पुरुः अञ्जलिं कृत्वा वदति—“धन्योऽहम्, कृतार्थोऽहम्, तव आज्ञायाः अधीनः अस्मि।” पुरोः वचनं श्रुत्वा, नहुषः महानन्देन पूर्णः, वृद्धत्वं तस्मै स्थानयितुम् आरभत्। ततः स राजा, यौवनं पुनः प्राप्त्वा, सहस्रयज्ञान् अकरोत्, भूमिं बहुवर्षाणि शासितवान्। चिरं कालं गतं, राजा पुरुं प्रति वदति—“पुत्र! वृद्धत्वं पुनः आनय, मम विश्वासं पुनः दत्त्वा।” “पुत्र! वृद्धत्वं मया तव समीपे स्थापितम्; अधुना पुनः स्वीकुर्यामि—त्वं दुःखितो मा भूः। महाबाहो! तव आज्ञा स्वीक्रियतेन मया तुष्टः अस्मि; स्नेहात् त्वां मनुष्यानां राज्ये अभिषेचयिष्यामि।” एवं पुत्रं पुरुं प्रति उक्त्वा, नहुषपुत्रः ययातिः, देवयानीपुत्रं प्रति क्रोधात् वदति—“राक्षसः त्वं, यद्यपि मम पुत्रः असि; लोकहिताय मम आज्ञां विरोधं कृत्वा, निष्फलः भव। पितरं गुरुं च अवमृत्य, क्रूरान् राक्षसान् यक्षांश्च उत्पादयसि। सोमवंशे तव पापं न स्थास्यति; तव वंशः अपि तववत् दुर्नियतः भविष्यति।” एवं उक्त्वा, राजर्षिः पुरुं राज्यवर्धनं अभिषिक्त्वा, तपोवनं प्रविष्टः। कालात्, नहुषपुत्रः ययातिः, निश्चितं कालं प्राप्त्वा, स्वर्गं गतः। धर्मसम्पन्नः पुरुः, काशीदेशे प्रतिष्ठानायां नगरे, महत् कीर्त्या राज्यं शासितवान्। यदुः अपि, राजवंशात् निष्कासितः, नगरे, क्रौञ्चवनान्तरे, दुर्गे च, सहस्रयातुधानान् उत्पादितवान्। एवं ययातिना उशानशापात् विमुक्तः, क्षत्रधर्मं धारयामास, यं निमिः न सहनं शशाक। एतत् सर्वं कृत्यदर्शनं तव उक्तं; वयं अनुसराम, सौम्य, यथा नृगस्य दोषः न भवेत्। रामः वदन्, चन्द्रमुखी श्रोतुः, तस्मिन् काले आकाशः सितारैः विरलः अभवत्; पूर्वदिशः सूर्यकिरणैः रक्ताभा, इव पुष्परसविहीनं वस्त्रं प्रसारितं, शोभायामास। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिमुनिना कृतस्य रामायणस्य एकोनषष्टितमः सर्गः समाप्तः। रामः लक्ष्मणः च एवं संवादं कुर्वन्तौ, वसन्तरात्रिः आगता—न शीतलता, न उष्णता। ततोऽभ्युदये, प्रभाते, काकुत्स्थः प्रातःकृत्यं कृत्वा, नगरजनस्य कार्याणि आरब्धवान्। तस्मिन् काले सुमन्त्रः आगत्य रामं प्रति वदति—“राजन्, तपस्विनः द्वारस्थाः, प्रवेशः विलम्बितः।” भर्गवः च्यवनः नेतृत्वे, यमुनातीरवासिनः महर्षयः, उत्सुकाः, हर्षपूर्णाः, तव साकेताधिपतेः दर्शनं इच्छन्ति।