रामः, रमयिताम् उत्तमः, तेजसा दीप्तिमान् भ्रातरं लक्ष्मणं इदं वचनम् अब्रवीत्—“सौमित्रे, न हि सर्वेषां सर्वत्र पुरुषाणां धैर्यं दृश्यते।” अथ, “ययातिना, धर्मनिष्ठेन, दुर्निवारः कोपो निगृहीतः; तत् त्वं सम्यक् विज्ञाय शृणु,” इति तम् उपदिशन् रामः कथां प्रवर्तयति। नहुषस्य पुत्रः ययातिः, पौर्ववं वंशं वृद्धयन्, भूमौ दुर्लभया रूपसम्पद्वत्यौ द्वे भार्ये अभवताम्। तयोः एकया, या राजर्षिणा नहुषेन पूजिता, नाम शर्मिष्ठा, दैत्यकन्या वृषपर्वणः स्वसुः। अन्यया तु, या उशनसः पत्नी, न तु राजा प्रियंवदा—सा देवयानी रूपसम्पन्ना। ताभ्यां द्वौ सुन्दरौ शान्तात्मानौ च पुत्रौ जातौ—शर्मिष्ठया पूरुः, देवयान्या यदुः। पूरुः स्वगुणैः मातुः च कृत्यैः राज्ञः प्रियः अभवत्; तस्मात् यदुः दुःखार्तः स्वमातरम् इदं वचनम् अब्रवीत्—“भृगुवंशसम्भूते, निष्कल्मषकर्मणः देवस्य कुले जातायाः त्वयि, हृदि सन्तप्ते, दुःसहेन चावमानकेन सहनं त्वया क्रियते।” “उभौ एव वयम् अग्निम् प्रविशाम, यदि राजा दैत्यकन्यया सह सुखानि अन्वभविष्यति। अथवा यदि त्वं क्षमसे, तदा मां अनुमन्यस्व; त्वया अननुज्ञातः अहम् क्षमिष्ये न—नूनम् अहम् म्रियास्ये।” यदुः पुत्रस्य दुःखार्तस्य रुदतो वचनं श्रुत्वा, देवयानी क्रोधसंयुक्ता पितरं स्मरत्। तस्याः संकेतं विज्ञाय, भृगुवंशसम्भवः भर्गवः शीघ्रं तत्र आगतवान्। स्वकन्यां स्वभावात् विपरीतां, शोकसंविग्नां, अचेतनां च दृष्ट्वा, स पिता तां पप्रच्छ—“किमिदम्?” भर्गवः पुनः पुनः पृच्छन्, देवयानी क्रोधेन संकुला पितरं प्रति वाक्यम् इदम् उवाच—“मुनिश्रेष्ठ, अहम् अग्निं वा विषं वा जलं वा प्रविश्यामि; न हि जीवितुं शक्नोमि। त्वं माम् अवमानितां दुःखार्तां न अवमन्यसे; वृक्षस्य तिरस्कारात् एव वृक्षवासिनः छिद्यन्ते।” “तिरस्कारात् अपमानाच् च, भर्गव, राजर्षिणा माम् अवज्ञाय नातिमन्यते।” तस्याः वाक्यानि श्रुत्वा, क्रोधात् भर्गवः नहुषपुत्रं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्—“दुष्टबुद्धे नहुषात्मज, यत् त्वया मां तिरस्कृतम्, अतिवृद्धेन जरसा क्लान्तः पतिष्यसि।” एवं उक्त्वा, कन्यां सान्त्वयित्वा, स प्रसिद्धः ब्राह्मणर्षिः भर्गवः पुनः स्वं निवासं प्रतिजगाम। एवं स ब्राह्मणश्रेष्ठः, सूर्यसमप्रभः, देवयान्याः पुत्रं शप्त्वा, तां च सान्त्वयित्वा, स्वगृहं प्रतिपेदे। एवं श्रीमद् उत्तरेकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतस्य आदिकाव्यस्य अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। ततः, उशनसः कुपितस्य वचः श्रुत्वा, नहुषपुत्रः जरया पीडितः, यदुं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्—“यदु, त्वं धर्मज्ञः; मम कृते त्वया एषा जरातिशयः स्वीकृतव्यः, यशस्विन्, यथा अहम् सुखानि भुञ्जेयम्।” “मम कामाः सुखेषु न परिपूर्णाः, नरश्रेष्ठ; यदा अहम् इच्छितानि भुञ्जेयम्, तदा जरां गृह्णीयाम्।” एवं उक्ते, यदुः प्रत्युवाच—“तव प्रियः पुत्रः पूरुः जरां स्वीकुर्यात्।” “राजन्, कार्यात् अपवृत्तस्य, सन्निकर्षात् च वियुक्तस्य, कः मम अन्नं गृह्णीयात्, कः च सह भुञ्जीत?” तत् श्रुत्वा, राजा पूरुम् उवाच—“महत् बाहो, मम कृते एषा जरा त्वया स्वीकर्तव्या।” एवं उक्तः नहुषात्मना, पूरुः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—“सौभाग्यं मम, कृपया अहम् तव आदेशे स्थितः।” एवं पूरुवचनं श्रुत्वा, नहुषः परमसंतुष्टः, अतुलं हर्षम् अनुभूय, तां जरां तस्मै पूरवे न्यवेदयत्। ततः स राजा, युवान् पुनः जातः, सहस्रशः यज्ञान् अकरोत्, बहूनि वर्षसहस्राणि पृथिवीं च चकार। दीर्घकालानन्तरं, राजा पूरुम् उवाच—“पुत्र, जरां पुनः आनय, मया समर्पिता प्रतिप्रत्यहं गृहाण।” “पुत्र, मया त्वयि जरा न्यस्ताऽभूत्; तस्मात् त्वया मा शोक्यः, अद्य अहम् ताम् पुनः गृह्णामि।” “महत् बाहो, त्वया मम आज्ञा स्वीक्रिया; तस्मात् प्रियं त्वां नरपतिं अभिषेचयिष्यामि।” एवं पुत्रं पूरुम् उक्त्वा, ययातिः नहुषात्मजः, देवयानीपुत्रं क्रुद्धः इदं वचनम् अब्रवीत्—“त्वं राक्षसः, मम पुत्रोऽपि सन्; यत् मम आज्ञां जनस्य कृते अवमन्यसे, तस्मात् निष्फलः भव।” “यत् त्वं पितरं गुरुं च अवज्ञाय, त्वया निर्दयाः राक्षसाः यातुधानाश्च उत्पादिताः स्युः।” “किन्तु सोमवंशे जातः त्वदीयो दोषः न स्थास्यति; तव वंशोऽपि त्वद्वत् अनीतः भविष्यति।” एवं उक्त्वा, राजर्षिः पूरुम् राज्यवर्धनं अभिषेचयामास; स्वयं तपोवनं प्रविवेश। दीर्घेण कालेन, राजा ययातिः नहुषात्मजः, कालमुपेत्य, स्वर्गं जगाम।