ततः शापबलात् सा पुनः आगतम् पुत्रमित्थं बुधस्य धर्मपुत्रं पुरूरवसम् उपगच्छति। तयोः महात्मनोः तेजस्विनोः आयुः नाम पुत्रः अभवत्, यः नहुषः नाम पुत्रं उत्पादितवान्, यः इन्द्रतेजसा दीप्तिमान् अभवत्। इन्द्रः स्वर्गे वज्रं वृत्रे प्रक्षिप्य मोहितः अभवत्; तेन कर्मणा सः इन्द्रः शतसहस्रवर्षाणि राज्यं कृतवान्। शापात् सा उर्वशी पृथिवीम् अवतीर्य, मनोज्ञदंता सुन्दरनेत्रा, तत्र बहूनि वर्षाणि निवसति; शापस्य समाप्तौ सा सुश्रोणी पुनः इन्द्रलोकम् प्रतिपद्य। एवं श्रीमत् उत्तरकाण्डस्य छप्पञ्चाशः सर्गः वाल्मीकिमुनिना कृतस्य आदिकाव्यस्य श्रीरामायणे समाप्तः। एवं दिव्यं अद्भुतं कथाम् श्रुत्वा लक्ष्मणः, तेजस्वी, हृष्टः रामं प्रति वचः उवाच। "ककुत्स्थकुलोत्पन्न, द्विजः च राजा च शरीरं त्यक्त्वा देवैः पुनः कथम् तत्र एकत्राभवन्?" तस्य वचः श्रुत्वा सत्यपराक्रमः रामः वसिष्ठमहात्मनः इतिवृत्तं कथयितुम् आरभत्। "रघुकुलश्रेष्ठ, तस्मात् पात्रात् महात्मनां तेजसा पूरितात् द्वौ दीप्तौ ऋषी श्रेष्ठत्वेन उत्पन्नौ। पूर्वं महर्षिः अगस्त्यः तत्र उत्पन्नः 'न अहं तव पुत्रः' इति उक्त्वा मित्रात् निर्गतः। तत्र मित्रस्य तथा उर्वश्याः तेजः प्रथमं स्थापितम्; पात्रे वरुणस्य अपि तेजः आसीत्। ततः कालात्, मित्रवरुणयोः संयोगात् वसिष्ठस्य तेजसा युक्तः दिव्यः इक्ष्वाकुः उत्पन्नः। सः महाबलः इक्ष्वाकुः जन्मतः दोषरहितः, कुलस्य हिताय आचार्यं सम्यक् स्वीकृतवान्। एवं महात्मनः वसिष्ठस्य पूर्वशरीरात् उत्पत्तिं तव कथितवान्; अधुनातनं निमेः उत्पत्तिं शृणु। राजा विदेहं दृष्ट्वा सर्वे ऋषयः समागत्य, यथायोग्यं यज्ञे प्रवर्तितवन्तः। श्रेष्ठब्राह्मणाः नगरवासिनः सेवकाः च, राज्ञः शरीरं गन्धमाल्यवस्त्रैः रक्षितवन्तः। यज्ञसमाप्तौ भृगुः तत्र उवाच—"राजन्, तव चित्तं पुनः आनयिष्यामि, तव तुष्टः अस्मि।" सर्वे देवाः हृष्टाः निमिं प्रति उक्तवन्तः—"वरं वृणु, राजर्षे, तव चित्तं कुत्र स्थास्यति?" तैः उक्तः निः प्रत्युवाच—"देवश्रेष्ठाः, सर्वेषां प्राणिनां नेत्रेषु स्थातुम् इच्छामि।" देवाः "एवं भवतु," इति उक्त्वा, "त्वं सर्वेषां प्राणिनां नेत्रेषु वातवत् संचरिष्यसि।" तव कृते, भूमिपते, नेत्राणि पुनः पुनः निमीलन्ति, यथा वातवत् विश्रामम् इच्छन् संचरति। एवम् उक्त्वा सर्वे देवाः यथागतं निर्गतवन्तः; महर्षयः निमेः शरीरं समाहितवन्तः। तत्र अरनिं स्थापित्वा, मन्त्रहोमैः पुत्रार्थं यत्नेन मंथनम् आरब्धवन्तः। मंथनात् महातपस्वी अभवत्; तस्मात् मंथनात् मिथिलः उत्पन्नः, जन्मतः जनकः अभवत्; विदेहात् जातः इति तेन वैदेहः स्मृतः। तेन जनकः विदेहराजानां पूर्वपुरुषः अभवत्; मिथिलः तेजस्वी मैथिलवंशस्य आद्यः अभवत्। एवं श्रीमत् उत्तरकाण्डस्य सप्तपञ्चाशः सर्गः वाल्मीकिमुनिना कृतस्य आदिकाव्यस्य श्रीरामायणे समाप्तः। रामेण एवं उक्ते लक्ष्मणः, महाबलवधः, तेजस्वी, रामं प्रति प्रत्युवाच। "पुरातनस्य विदेहस्य महती अद्भुतकथा अभवत्, वसिष्ठनिम्योः विषये। निमिः वीर्यवान् क्षत्रियः, विशेषतः दीक्षितः, तु वसिष्ठमहात्मनः प्रति धैर्यं न दर्शितवान्। तेन उक्तः सः श्रेष्ठः क्षत्रियः लक्ष्मणं शास्त्रविदं प्रति उक्तवान्। रामः, आनंददायकः, भ्रातृं प्रति तेजस्वीमिव उक्तवान्—"वीर, सर्वत्र सर्वेषां मनुष्यानां धैर्यं न दृश्यते।" सौमित्रे, असह्यं क्रोधं धर्मनिष्ठः ययातिः निग्रहितवान्; एतत् सम्यक् अवगच्छ। ययातिः नहुषपुत्रः, राजा, पौरववंशवर्धकः, द्वे पत्न्यौ अस्य आस्ताम्, पृथिव्यां अनुपमसुन्दरे। एकं, नहुषेन पूजिता, शर्मिष्ठा नाम, दैत्यपुत्री वृषपर्वणः। अन्यं, उशनसः पत्नी, न तु राज्ञः प्रियः—देवयानी, सुन्दरी। तयोः द्वौ पुत्रौ उत्पन्नौ, सौम्यौ च रूपेण; शर्मिष्ठायां पूरुः, देवयानीयां यदुः। पूरुः राज्ञः प्रियः, गुणैः मातुः कर्मणि च; यदुः दुःखेन पीडितः मातरं प्रति उक्तवान्। "भृगुवंशजः, निष्कल्मषकर्मणः देवस्य कुलोत्पन्नः, त्वं हृदयस्थं दुःखं, असह्यं अपमानं सह्यसि। आवां अग्निं प्रविशाव, किं तु राजा दैत्यकन्यया सह बहूनि रात्र्यः रम्यताम्। अथवा, यदि त्वं सह्यसि, मां अनुमन्यस्व; क्षमस्व, अहं न क्षमिष्यामि—निःसंशयं म्रियामि।" एवं कथा श्रीरामायणे उत्तरकाण्डे सुमधुरं प्रवहति।