ततः सा उर्वशी वरुणं प्राञ्जलिरभ्यभाषत—"देवेश, मया पूर्वमेव मित्रेण स्वयमेव वरितास्मि।" इत्युक्ते, कामबाणपीडितः वरुणः प्रत्युवाच—"एष तेजोऽहं देवैः कृतकुम्भे विसृजामि।" पुनरुवाच—"सुश्रोणि शुभवर्णे, यदि त्वं मयि संयोगं न इच्छसि, तर्हि त्वयि एव एतत् तेजो विसृज्य कामं समाप्नुयाम्।" इति। वरुणस्यैतानि सुभाषितानि श्रुत्वा, लोकपालस्य, उर्वशी अत्यन्तं प्रमुदिता अभवत्, सस्मितं चेदमुवाच—"यथा ते रोचते तथा अस्तु; हृदयं तु त्वयि संस्थितम्, मम तु स्नेहः त्वयि अधिकः, देहस्तु मित्रस्य, भगवन्।" इति। एवमुक्त्वा, वरुणः दिव्यं महत्तेजः, ज्वलनसन्निभम्, तस्मिन्कुम्भे विससर्ज। तत्र उर्वशी अपेत्य, मित्रो देवैः सह तत्र आगत्य, उर्वशीं समीपमुपेत्येदमुवाच—"मया पूर्वं त्वं आहूता, किं त्वया मां परित्यज्य अन्यो वरः वृतः? अतः त्वं दुष्टाचारिणी।" इति। "एतस्मात् अपराधात्, कोपदूषितया त्वया, मनुष्यलोके किञ्चित्कालं वत्स्यसि।" इत्युक्त्वा, "इदानीं गच्छ, बालिशे, पुरूरवसे राजर्षये, बुधस्य पुत्राय, काश्यां नृपाय; स ते पतिः भविष्यति।" इति। शापवशात् सा उर्वशी, बुधसुतं धर्म्यम् पुरूरवसमुपेत्य, तेन सह समागता। तयोः आयुः नाम यशस्वी महाबलः पुत्रः जातः, यस्य पुत्रः नहुषः, इन्द्रतेजसा दीप्तिमान् अभवत्। इन्द्रः स्वर्गे वज्रं वित्राय प्रहृत्य, मोहं प्राप्तवान्; तेनैव कर्मणा, इन्द्रपदं लक्षवर्षाणि अधितिष्ठत्। तेन शापेन सा उर्वशी, सुशुभ्रदंष्ट्रा सुनेत्रा, पृथिव्यां वासं कृतवती, दीर्घकालं तत्र स्थिता; शापक्षये पुनः सा सुशिरोरु इन्द्रलोकं प्रतिपेदे। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतायां प्राचीनायां रामायणे षट्पञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। एवं तदद्भुतं दिव्यसदृशं चरितं श्रुत्वा, लक्ष्मणः हृष्टमानसः रामं प्रति प्राह—"काकुत्स्थ, कथं तौ द्विजवरनृपती, देहं त्यक्त्वा, देवदत्तेन पुनः देहेन संयुक्तौ?" इति। तस्य वचनं श्रुत्वा, सत्यधृतिरामः वसिष्ठस्य महात्मनः चरितं कथयितुं प्रववृते। "रघुनन्दन, तस्मात् कुम्भात् महात्मनां तेजसा पूरितात् द्वौ दिव्यौ मुनिवरौ अभिजज्ञाते। पूर्वं तत्र अगस्त्य ऋषिः उत्पन्नः, स च 'नाहं तव पुत्रः' इत्युक्त्वा, मित्रं विहाय निर्गतः। तत्र मित्रस्य, उर्वश्याश्च तेजः पूर्वं स्थापितम्; तस्मिन्नेव कुम्भे वरुणस्यापि तेजः आसीत्। ततः कालेन, मित्रवरुणसंयोगात्, वसिष्ठतेजसा युक्तः दिव्यः वसिष्ठः उत्पन्नः। स महाबलः वसिष्ठः, जातमात्र एव, कुलस्य कल्याणाय पुरोहितं वव्रे। एवं महात्मनः वसिष्ठस्य पूर्वदेहसमुत्पत्तिं कथितवानस्मि; अधुना निमेः वृत्तान्तं शृणु।" "तदा सर्वे मुनयः विदेहराजानं दृष्ट्वा, यथाविधि यज्ञकर्मणि न्ययोजयन्। ब्राह्मणश्रेष्ठाः, नगरजनाः, परिचारकाः च, तस्य देहं गन्धमाल्यवस्त्रैः संरक्षितवन्तः। यज्ञसमाप्तौ भृगुः तत्र प्राह—'राजन्, तव मनः पुनरापयामि, प्रसन्नोऽस्मि।' सर्वे देवाः अपि तुष्टाः सन्तः, निमिं प्रति—'वरं वृणुष्व, राजर्षे, कुत्र ते मनः स्थापयामः?' इति। सर्वैः देवैः एवमुक्तः, निमिः प्रत्युवाच—'देवश्रेष्ठाः, सर्वभूतेषु नेत्रयोः वासं मम देहि।' देवाः—'एवं भवतु,' इत्युक्त्वा, 'वायुवत् सर्वभूतनेत्रेषु गमिष्यसि।' इति। तव हेतोः, राजन्, नेत्राणि पुनः पुनः निमील्यन्ते, यतः स वायुवत् नेत्रेषु विश्रामं अन्विष्य विचरति।" एवं उक्त्वा, देवाः यथागतं निर्जग्मुः; ततः महर्षयः निमेः शरीरं संगृह्य, अरणिं स्थाप्य, मन्त्रहोमैः उत्कर्षेण मन्थनं कृत्वा, पुत्रार्थं तत्र मन्थनं कृतवन्तः। तस्मिन्मन्थने महातपाः मुनिः उत्पन्नः; मन्थनात् 'मिथिलः' इति ख्यातः, जन्मतः 'जनकः' इति प्रसिद्धः; विदेहात् जातः इति 'वैदेह' इत्यपि कथ्यते। एवं जनकः विदेहराजानां पूर्वजः अभवत्; मिथिलश्च महातेजाः मैथिलवंशस्य प्रवर्तकः। इति श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतायां सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। एवं रामेण उक्ते, लक्ष्मणः महात्मानं रामं प्रति प्राह—"पुरातनस्य विदेहस्य, वसिष्ठनिम्योः, एष महानद्भुतः कथा प्रवृत्ता। निमिः वीर्यवान् क्षत्रियः, विशेषेण दीक्षितः, तथापि वसिष्ठमहात्मनि क्षमां न प्राकरोत्।" इति। तेनैवमुक्तः, रामः धर्मज्ञः, सर्वशास्त्रविदं लक्ष्मणं प्रति, उक्तवान्। इत्येषा कथा वाल्मीकिप्रणीतस्य श्रीरामायणस्य उत्तरकाण्डे, वरुणमित्रयोः, उर्वश्याः, वसिष्ठनिम्योः च, दिव्यप्रसङ्गेण प्रवृत्ता।