सर्वे ब्राह्मणौ विज्ञावन्तौ महात्मानौ, राजसिंहेन स्पृष्टा सा गौः नृगेन मे दत्ता इति वचनेन, तयोः मध्ये महान् विवादः अभवत्। तौ उभौ ब्राह्मणौ परस्परं वादयन्तौ दातारं प्रति अगच्छताम्; किन्तु नृगस्य राजप्रासादद्वारे तौ तस्य साक्षात्कारं न प्राप्तवन्तौ। तत्र बहून् दिनरात्रान् स्थित्वा, तौ द्वौ महात्मानौ ब्राह्मणश्रेष्ठौ क्रुद्धौ अभवताम्, परस्परं संवादं चक्रतुः—“यः न्यायार्थिनः साक्षात्कारं न ददाति, स सर्वेषां प्राणिनां दृष्ट्याः अदृश्यः भविष्यति, सर्पवत् रूपं प्राप्य।” “बहूनि सहस्रशतानि वर्षाणि, त्वं कूपे दीर्घकालं सर्पः रूपे स्थितः भविष्यसि।” “किन्तु लोके एकः जन्म भविष्यति, यः यादवकुलस्य कीर्तिं वर्धयिष्यति, वासुदेवः, विष्णुः मानवस्वरूपेण। स त्वां, हे राजन्, शापात् मोक्षयिष्यति; तदा तव प्रायश्चित्तं पूर्णं भविष्यति।” “पृथिव्याः भारनिवारणार्थं, नरा-नारायणौ महाबलौ, कलियुगे आगते, जन्म गृह्णीयताम्।” एवं शापं उच्चार्य, तयोः ब्राह्मणयोः क्रोधः शान्तः अभवत्, तौ दुर्बलां वृद्धां गौः ब्राह्मणाय ददाताम्। तथा स राजा भीषणं शापं सहनं चकार। कार्यार्थिनां विवादः राज्ञः दोषकारणम्; ये कार्यार्थिनः साक्षात्कारं याचन्ति, शीघ्रं साक्षात्कारं ददातु। शुभकर्मणः फलम् राज्ञः न नश्यति; अतः सौमित्रे, धर्मनुष्ठानाय गच्छ प्रतीक्षस्व। इत्येवम् श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिमुनिना कृतस्य रामायणस्य त्रिपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। रामस्य वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः, यः परमं तत्त्वं वेदति, रघुवंशप्रभाय नमस्कृत्य वदति—“हे काकुत्स्थवंशज, लघुदोषे अपि द्वौ ब्राह्मणौ यमदण्डमिव घोरं शापं नृगाय राजर्षये ददतु। स्वदोषसंबन्धं श्रुत्वा, हे पुरुषश्रेष्ठ, को नृगः तयोः क्रुद्धयोः ब्राह्मणयोः प्रति किम् अवदत्?” लक्ष्मणेन एवं उक्तः, रामः पुनः आह—“शृणु, सौम्य, यथा स राजा शापपीडितः पूर्वकाले आचरितवान्।” तदा ब्राह्मणयोः गमनानन्तरं, नृगः सर्वान् मन्त्रिणः, नागरिकान्, पुरोहितान् च आह्वयत्। दुःखेन व्याकुलः स राजा तान् सर्वान् जनान् संबोधयति—“ये सजगाः, ते मम वचनं शृण्वन्तु। नारदः पर्वतश्च, मम महान् भयम् दत्त्वा, वातरूपेण त्रिलोकं भ्रमित्वा, दोषरहितौ गच्छतौ। अयं वसु नामकः कुमारः आज्याभिषेकाय योग्यः; तस्माद् शिल्पिनः मम कृते सुखदं कूपं निर्मीयन्तु, यत्र अहं ब्राह्मणशापं क्षपयिष्यामि। शिल्पिनः तत्र वर्षनिवारणाय एकं कूपं, शीतनिवारणाय अन्यं, स्पर्शसुखाय तृतीयं कूपं निर्मीयन्तु। फलवृक्षाः पुष्पलताः च बहुशः रोप्यन्तु, छायादारुश्च। सर्वदिशासु कूपाः रम्याः स्यु; अहं तत्र सुखेन वासं करिष्यामि यावत् समयः समाप्तः। प्रतिदिनं तत्र सुरभिपुष्पाणि व्यवस्थितानि स्यु; अर्धयोजनपरिमिते क्षेत्रे तानि आवृत्य स्थाप्यन्तु।” एवं व्यवस्था कृत्वा, स वसुं आज्ञापयत्—“सदा धर्मं पालय, पुत्र, क्षत्रियधर्मेण जनं रक्ष। मम कृते दुःखं मा स्म कृतः; हे पुरुषश्रेष्ठ, दैवम् कौशलं, येन अहं विपत्तिं प्राप्तः। यत् प्राप्तव्यं तत् एव लभ्यते, यत्र गन्तव्यं तत्र एव गच्छति; दुःखं वा सुखं वा, यत् लभ्यं तत् एव लभ्यते। पूर्वजन्मनि, पुत्र, मा शोकं कुरु।” एवम् उक्त्वा, स राजा पुत्रं उपदेश्य, तत्र, हे पुरुषश्रेष्ठ, पुण्यकूपं प्रविश्य वासाय गच्छति। स राजा तं कूपं, महारत्नैः भूषितं, प्रविश्य, तदा द्वयोः ब्राह्मणयोः क्रोधात् उत्पन्नं शापं पूर्णं चकार। इत्येवम् श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिमुनिना कृतस्य रामायणस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः सर्गः समाप्तः। एष नृगस्य शापस्य सर्ववृत्तान्तः मया कथितः; यदि श्रवणे श्रद्धा अस्ति, अन्यं वृत्तान्तं शृणु। रामेण एवं उक्तः, सौमित्रिः पुनः वदति—“हे राजन्, अद्भुतकथायाः श्रवणे मम कदा अपि तृप्तिः न भवति।” एवं उक्ते लक्ष्मणेन, रामः, इक्ष्वाकुवंशस्य वल्लभः, धर्म्यं वृत्तान्तं कथयितुं आरभत्। इक्ष्वाकुषु द्वादशः पुत्रः, महात्मा निमिः नाम राजा आसीत्, बलधर्मपरायणः। स राजा, महावीर्ययुक्तः, गौतमाश्रमसमीपे देवपुरीं सदृशीं नगरीं स्थापयामास। तस्य नगरी सुकृता नाम, वैजयन्तीति अपि प्रसिद्धा, यत्र स निमिः राजर्षिः निवासं कृतवान्। तां महापुर्यं स्थाप्य, स मनसि निश्चितवान्—“पितुः प्रीत्यर्थं दीर्घयज्ञं करिष्यामि।” इत्येवम् रामायणस्य श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिमुनिना कृतस्य सर्गाः समाप्ताः।