ततः श्रीरामः धर्मनिष्ठः, सर्वकार्यसिद्धये मन्त्रिणः, पुरोहितान्, दर्शनोपेत्य इच्छन्तः, स्त्रियः च, सर्वान् आह्वयितुं आज्ञापयामास। राजा यः प्रतिदिनं नगरवासिनां कार्याणि न पश्यति, स निःसंशयं घोरं नरकं पतति इति धर्मवचनं स्मरन्। ततः रामः कथयति—पुरातने काले नृगः नाम राजा आसीत्, यस्य कीर्तिः महान्, पृथिव्याः अधिपः, ब्राह्मणभक्तः, सत्यवचनः, शुद्धः च। स राजा, नराणां देवः, एकदा सहस्रशः सुवर्णसंयुक्तान् गोधन्यान् ब्राह्मणेभ्यः तीर्थेषु दत्तवान्। तस्मिन् काले, अकस्मात्, एकः ब्राह्मणस्य, यः अग्निहोत्री, दारिद्र्ये स्थितः, गोः पुत्रसहितः, निर्दोषा, अप्रसक्ता, तस्य गोः गृहीता अभवत्। स ब्राह्मणः, क्षुधया पीडितः, सर्वत्र स्वां गोः अन्वेषयामास, परन्तु बहूनि वर्षाणि तां न प्रापत्। ततः स कणखाले गतः, तत्र स्वां गोः वृद्धां, निरामयां, अन्यस्य ब्राह्मणस्य गृहे अपश्यत्। तदा स ब्राह्मणः तां स्वनाम्ना आह्वयामास—‘शबलाऽऽगच्छ’ इति; तस्य शब्दं गोः श्रुत्वा। क्षुधितस्य ब्राह्मणस्य स्वरं ज्ञात्वा, सा गोः तं अन्वगच्छत्, यः अग्निवत् दीप्तिमान् आसीत्। यः ब्राह्मणः तां गोः रक्षामास, स अपि शीघ्रं अन्वगच्छत्, मुनिं प्राप्त्वा, त्वरितं उक्तवान्—‘एषा मम गोः’ इति। ‘राजसिंहेन स्पृष्टा, नृगेण मम दत्ता’ इति उक्त्वा, उभयोः ब्राह्मणयोः मध्ये महान् विवादः अभवत्। तौ ब्राह्मणौ, परस्परं विवाद्य, दातारं प्रति गतौ; परन्तु नृगस्य द्वारि, तौ दर्शनोपेत्य न प्राप्तौ। तत्र बहूनि दिनानि रात्रयः स्थित्वा, तौ क्रुद्धौ अभवत्; तौ महात्मनौ, श्रेष्ठौ ब्राह्मणौ, परस्परं उचतु:—‘यः न्यायार्थिनां दर्शनोपेत्य न ददाति, स सर्वभूतेभ्यः अदृश्यः सर्पः (गोधा) भविष्यति।’ ‘बहूनि सहस्रशः शतानि वर्षाणि, गोधारूपेण कूपे स्थितः भविष्यसि।’ ‘परंतु, यदुकीर्तिवर्धनः, वासुदेवः, विष्णुरूपेण, लोके जातः भविष्यति।’ ‘स त्वां, हे राजन्, शापात् मोक्षयिष्यति; तावत् ते प्रायश्चित्तं समाप्यते।’ ‘कलियुगे पृथिव्याः भारहरणाय, नरा-नारायणौ महाबलौ अवतरिष्यतः।’ एवम् उक्त्वा, शापं दत्त्वा, तयोः ब्राह्मणयोः क्रोधः शान्तः अभवत्; वृद्धां, दुर्बलां गोः तं ब्राह्मणं दत्त्वा, तौ ययुः। एवं राजा नृगः घोरं शापं सहनं कृतवान्। कार्यार्थिनां मध्ये विवादः राज्ञः दोषकारणम्; अतः कार्यार्थिनः शीघ्रं दर्शनोपेत्य मम आगच्छन्तु। पुण्यस्य फलं राज्ञः न नश्यमि; तस्मात् सौमित्रिं, धर्मनिष्ठं, प्रतीक्षां कर्तुं प्रेषय। इति श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिना कृतं रामायणं महाकाव्ये त्रिपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। रामस्य वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः, परमसत्यविज्ञः, रघुकुलदीप्तये अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच। ‘काकुत्स्थवंशज, लघु दोषे अपि, द्वाभ्यां ब्राह्मणाभ्यां यमदण्डसमानः शापः नृगस्य महर्षेः दत्तः। स्वस्य पापसंयोगं श्रुत्वा, हे श्रेष्ठ, नृगः क्रुद्धयोः ब्राह्मणयोः प्रति किम् उक्तवान्?’ इति लक्ष्मणस्य प्रश्नं श्रुत्वा, रामः पुनः कथयामास—‘शृणु, सौम्य, यथा शापपीडितः स राजा पूर्वं आचरितवान्।’ तदा ब्राह्मणयोः प्रव्रज्यायाम्, नृगः सर्वान् मन्त्रिणः, नागरिकान्, पुरोहितान् आह्वयामास। दुःखेन पीडितः नृगः, सर्वेभ्यः जनभ्यः, इदं वचनं अब्रवीत्—‘यः श्रावयितुम् इच्छति, स शृणोतु।’ नारदः च पर्वतः च, मम महान् भयम् दत्त्वा, त्रिलोकं विहाय, दोषरहितौ, वातरूपेण गतौ। वासु नामकः कुमारः, अद्य अभिषिक्तः राजा भविष्यति; तस्मिन्नेव, शिल्पिभिः मम सुखदं कूपं निर्मीयताम्, यत्र ब्राह्मणशापं क्षपयिष्यामि। शिल्पिनः वर्षहरणाय एकं कूपं, शीतहरणाय अन्यं, स्पर्शसुखदं तापहरणाय तृतीयं कूपं निर्मीयन्ताम्। फलवृक्षाणि, पुष्पलताः, छायायुक्ता गुल्माः च, तत्र बहुलं रोप्यन्ताम्। सर्वतः कूपानि रम्याणि क्रियन्ताम्; तत्र अहं सुखेन निवत्स्यामि, यावत् कालः समाप्तः। प्रतिदिनं सुगन्धितानि पुष्पाणि तत्र व्यवस्थितानि स्युः; अर्धयोजनपरिमितं तत्र आवरणं क्रियताम्। एवं सर्वं विधाय, वासुं प्रति उपदिष्टवान्—‘सदा धर्मं पालय, पुत्र, क्षत्रियधर्मेण जनान् रक्ष।’ द्वाभ्यां ब्राह्मणाभ्यां मयि शापः कृतः, तव पुरः स्पष्टः; लघु दोषे अपि तयोः क्रोधः महान्। मम निमित्तं मा शुचः, हे श्रेष्ठ; पुत्र, भाग्यं कुशलम्, येन अहं दुःखं प्राप्तवान्। यद् लभ्यते, तद् एव लभ्यते; यत्र गन्तव्यम्, तत्र एव गच्छति; यद् प्राप्यते, तद् एव प्राप्यते, दुःखं वा सुखं वा। पूर्वजन्मनि, पुत्र, मा विषादं कुरु। एवं श्रीरामायणस्य उत्तरकाण्डे वाल्मीकिना कृतं महाकाव्ये चतुर्विंशतिसर्गस्य कथा सम्पन्ना।