महर्षिः तेजस्वी सर्वं राजवंशस्य आगमनं गमनं च यथावत् निवेद्य, तत्रैव मौनं समास्थाय उपाविशत्। तस्य मुनेश्च मौनं समुपगते, दशरथो राजा महात्मसु प्रणम्य, पुनः तां श्रेष्ठां पुरीं प्रतिपेदे। स मुनिः तत्रैव किञ्चिद्वाक्यं पुरा उक्तवान्; तत् अहम् अपि शुश्रुवं, हृदि च संस्थापितवान्—तदन्यथा न भविष्यति। यतः एवं, त्वं न शोचितुमर्हसि, राघव, न स्वस्य न सीतायाः; धृतिमान् भव, पुरुषश्रेष्ठ। एवं सारथिनो वचः अद्भुतं श्रुत्वा, स रामः अतुल्यां हर्षवृष्टिं प्राप्य, “साधु साधु” इति प्रहृष्टः उक्तवान्। ततः सूतः लक्ष्मणश्च मार्गे समागतौ, सूर्यास्ते कृते, केशिन्याम् रजनीं व्यतीयाताम्। केशिन्याम् रजनीं नीत्वा, रघुनन्दनः लक्ष्मणः पुनः प्रातःकाले उत्तस्थाय, प्रस्थितवान्। अर्धदिने गते, बलवान् सारथिः रत्नसमृद्धां, उत्सवसमृद्धजनाकीर्णाम् अयोध्यां प्रविवेश। परन्तु सौमित्रिः बुद्धिमान्, गाढं विषादं जगाम; रामस्य चरणौ उपसृत्य, “किं वदिष्यामि आगत्य?” इति चिन्तयामास। एवं चिन्तयतः तस्य, रामस्य महाप्रासादः, शशिनं समनुपमः, पुरतः समुपस्थितः। स तु द्वारि उत्तमात् रथात् अवतीर्य, अविघ्नेन प्रविश्य, दीनः शोकसमन्वितः आसीत्। राघवं शोकग्रस्तं, उच्चासने उपविष्टं दृष्ट्वा, अग्रजं तं अश्रुपूर्णलोचनं पश्यन्, लक्ष्मणः दुःखितचित्तः, तस्य पादौ गृहीत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, शोकयुक्तया गिरा, परिशान्तया च वाचा, एवमुवाच— “आज्ञया तव, आर्य, जनकात्मजां गङ्गातटे, वाल्मीकिं शुद्धाश्रमे, यथोक्तं, विसृज्य आगच्छम्। तत्राश्रमस्य समीपे, स धर्मचारिणी महाभागा, पुनः तेन मुनिना उपसृत्या, पादयोः उपविष्टा। न शोचितुमर्हसि, पुरुषसिंह; कालस्य एवम् गतिः। त्वद्वद्विद्वांसः, स्वसंयताः, न शोचन्ति। सर्वसम्पदः क्षयान्ताः, सर्वोन्नतिः पतनान्ता; सर्वसंयोगाः वियोगान्ताः, जीवितं मृत्युपर्यन्तम्। अतः पुत्रदारमित्रधनसु विषये, अतिप्रसङ्गः न कर्तव्यः—वियोगः तेषां निश्चितः। त्वं हि, काकुत्स्थ, आत्मनैव मनसा निग्रहणे समर्थः; यः सर्वलोकान् शासितुं शक्नोति, स स्वदुःखं किमर्थं न शक्ष्यति? एवंविधेषु, पुरुषश्रेष्ठ, पुरुषा न मोहम् आप्नुवन्ति; अन्यथा, राघव, निन्दा पुनः त्वाम् आवर्तिष्यते। मैथिली यः हेतुना परित्यक्ता, जननिन्दाभयात्, हे राजन्, सा निन्दा नगरे नूनम् उत्पत्स्यते—न संशयः। अतः, पुरुषसिंह, धृत्या संयतः, एतां दुर्बलां वृत्तिं त्यक्त्वा, शोकं मा कुरु।” एवं लक्ष्मणेन महात्मना उक्तः, काकुत्स्थः, प्रियं मित्रम् इव चिन्तयन्, सौमित्रिं स्नेहेन उवाच— “एवं, पुरुषश्रेष्ठ, यथा त्वया उक्तम्, तथा; धर्मे त्वया उपदिष्टः अस्मि, वीर, तेन तुष्टोऽस्मि। मम मनसः विक्षेपः शान्तः, सौम्य, दुःखं च नष्टम्; तव मधुरया वाचा, लक्ष्मण, सान्त्वितोऽस्मि।” एवं द्वाविंशत्युत्तरपञ्चाशत्तमे सर्गे, श्रीमदुत्तरकाण्डे, आदिकाव्ये वाल्मीकीये रामायणे समाप्तिः। ततः लक्ष्मणस्य तानि अद्भुतानि वचनानि श्रुत्वा, रामः परमं प्रहृष्टः, इदं वचनम् उवाच— “एवंविधः सहचरः दुर्लभः, विशेषतः अस्मिन्काले; त्वं हि महाप्रज्ञः, सौम्य, मयि मनसा अनुरक्तः। यच्च मम हृदि शुभं किञ्चिदस्ति, तत् शृणु; श्रुत्वा च मम वाक्यम् आचर। चत्वारि दिनानि, सौम्य, नगरजनस्य कार्याणि न सम्पादितानि; एषा प्रमादः, सौमित्रे, मम हृदयम् विदारयति। मन्त्रिणः, पुरोहिताः, अभिलाषिणश्च, स्त्रियश्च, कार्यार्थं, पुरुषश्रेष्ठ, समाह्वय। राजा यः प्रतिदिनं नगरजनस्य कार्याणि न सम्पादयति, स निःसंशयं घोरं नरकं पतति। श्रूयते हि, पुरा नृग इति राजा आसीत्, महाकीर्तिः, भूमिपालः, ब्राह्मणप्रियः, सत्यवादी, शुचिः च। स राजा, नरदेवः, कदाचित्, ब्राह्मणेभ्यः पुण्यतीर्थे, सुवर्णभूषणयुक्ताः, सहपुत्रिकाः, कोटिशः गावः अददात्। तदा, अकस्मात्, ब्राह्मणस्य, अग्निहोत्रिणः, दरिद्रस्य, अनभ्याहतायाः, निःदोषायाः, एकया गव्या सह वत्सया, तस्य गवां मध्ये गृहीता। स ब्राह्मणः, क्षुधया पीडितः, सर्वत्र तां गायं अन्वेष्टुम् आरब्धवान्, किन्तु बहूनि वर्षाणि, तां कुतोऽपि न प्राप। तदा, कनखलां गत्वा, स तां स्वगां, वृद्धां, निरामयां, अन्यस्य ब्राह्मणस्य गेहे अपश्यत्। तत्र सः, तस्याः नाम्ना आह्वयन्—“शबल” इति—स गवः तस्य वाक्यं श्रुत्वा, तं ब्राह्मणं क्षुधितं, वह्निसमप्रभं, स्वनादं ज्ञात्वा, अन्वगच्छत्। या गायं रक्षति स्म, स ब्राह्मणः अपि शीघ्रं तामनुसृत्य, तं मुनिं उपगम्य, शीघ्रं प्राह—“एषा गवः मम” इति।