तत्र ते भविता दीर्घकालं भार्यावियोगः, इति ऋषिरुवाच। तेन शापेन पीडितः स आत्मनि एव निमग्नः अभवत्। शापदुःखेन संतप्तः भृगुः तं देवम् अर्चितवान्; तस्य तु भक्तवत्सलस्य देवस्य तपसा तुष्टः सन्, जगाद—लोकसंरक्षणार्थं शापस्य ग्रहणं अवश्यं भवेत्। एवं भृगुणा पूर्वजन्मनि शप्तः स इदानीं तव सुतः इह आगतः, हे नृपश्रेष्ठ। त्रिषु लोकेषु राम इति प्रसिद्धः सः भृगुशापस्य महत् फलम् अनुभविष्यति, इत्युक्तम्। रामः चिरकालं अयोध्यायाः नाथः भविष्यति; ये च तं अनुसरिष्यन्ति, ते सर्वे समृद्धाः सुखिनश्च भविष्यन्ति। दशसहस्राणि दश च शतानि वर्षाणि राज्यं कृत्वा, रामः ब्रह्मलोकं गमिष्यति। सः समृद्धानि अश्वमेधयज्ञानि, यानि कर्तुं अतिदुष्कराणि, समाप्य, बहून् राजवंशान् स्थापयिष्यति। सीतायाः रामस्य द्वौ पुत्रौ भविष्यतः, अन्यत्र तु, न तु अयोध्यायाम्—एषा निःसंशयं सत्यम्। ततः राघवः तौ सीतासुतौ राज्ञौ अभिषेक्ष्यति। एवं समग्रं राजवंशस्य आगमनं गमनं च कथयित्वा, स महातेजाः महर्षिः मौनं उपागच्छत्। तस्य मौनं उपगते, दशरथः राजा महात्मनां वन्दनं कृत्वा, पुनः अग्रगण्यां पुरीं प्रत्यागच्छत्। एषा सा वाक्यं तत्र ऋषिणा कदाचित् उक्ता, अहं तां श्रुत्वा हृदि धारयामास—नान्यथा भविष्यति। यतः एवं, त्वं दुःखं मा कृथाः, हे राघव, न स्वस्य न च सीतायाः; धैर्येण स्थितः भव, पुरुषश्रेष्ठ। एवं सूतस्य अद्भुतं वाक्यं श्रुत्वा, सः परमं हर्षं प्राप, ‘साधु साधु’ इति प्राह। ततः सूतः लक्ष्मणश्च मार्गे संवादं कुर्वन्तौ, अस्तं गते सूर्ये, केशिन्यां रजनीं निनयतुः। तत्र केशिन्यां रजनीं यापयित्वा, रघुनन्दनः लक्ष्मणः पुनः प्रातः उत्तस्थौ निष्क्रान्तश्च। अर्धदिवसे गते, बलवान् सूतः अयोध्यां प्रविवेश, या रत्नैः पूर्णा, हृष्टैः समृद्धैः जनैः आकुला चासीत्। सौमित्रिः तु महाबुद्धिः, गाढं विषादं जगाम; रामपादमुपेत्य, ‘किं ब्रूयां आगतः?’ इति चिन्तयामास। एवं विचिन्तयन्, रम्यं रामस्य प्रासादं, शशिनं इव, स ददर्श। तत्र प्रासादद्वारे उत्तमात् रथात् अवतीर्य, सः प्रविवेश, दुःखितः, शोकग्रस्तः, अविलम्बितः। तत्र राघवं उच्चासने उपविष्टं, विषण्णं, नेत्रयोः अश्रुपूर्णं, ज्येष्ठं भ्रातरं सः ददर्श। लक्ष्मणः दुःखितचित्तः, तस्य पादौ गृहीत्वा, कृताञ्जलिः, शोकसङ्कुलया वाचा, धैर्येण वाक्यं अब्रवीत्—‘आज्ञया तव, आर्य, जानक्याः कन्यां गङ्गातटे, यथोक्तं, वाल्मीकेः शुद्धाश्रमे त्यक्तवान्। तत्र आश्रमस्य सन्निधौ, सः पुण्यशीलां तां नारिं पुनः उपससार, आर्य, पादयोः उपवेश्य। मा शुचः, पुरुषव्याघ्र; एवं कालधर्मः। पण्डिताः आत्मवशाः च त्वद्विधाः न शोचन्ति। सर्वस्य संचितस्य क्षयः, सर्वस्योन्नतस्य पतनं; सर्वसंगमस्य वियोगः, जीवितस्य च मृत्युः। अतः, पुत्रेषु, दारेषु, मित्रेषु, वित्तेषु च, अत्यन्तं न संलक्ष्येत; तेषां वियोगः निश्चितः। त्वं हि, काकुत्स्थ, आत्मना आत्मनं निग्रहीतुं समर्थः; सर्वलोकान् यः पालयति, सः किं स्वदुःखं न शामयेत्? पुरुषश्रेष्ठ, त्वद्विधानः पुरुषाः न मोहं आप्नुवन्ति; अन्यथा, निन्दा पुनः तवैव आगच्छेत्, हे राघव। यः हेतुः मैथिल्याः परित्यागस्य, लोकनिन्दाभयात्, सः नूनं नगरे निन्दा उत्पत्स्यते, न संशयः। अतः, पुरुषसिंह, धैर्येण स्थित्वा, एतां दुर्बलां बुद्धिं त्यज; शोकाय मा वशं गमः।’ एवं लक्ष्मणेन महात्मना उक्तः, काकुत्स्थः, प्रियं सौमित्रिं स्नेहेन उवाच—‘एवमेव, पुरुषश्रेष्ठ, यथा त्वया उक्तं, लक्ष्मण; धर्मे त्वया यः उपदेशः कृतः, तेन अहं तुष्टः। मम चित्तस्य विक्षेपः शमितः, सौम्य, दुःखं च नष्टम्; तव रम्यैः वाक्यैः अहं सान्त्वितः, लक्ष्मण।’ इति। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। लक्ष्मणस्य तानि अद्भुतानि वचनानि श्रुत्वा, रामः अतीव तुष्टः सन्, वाक्यमिदं अब्रवीत्—‘एवंविधः सखा दुर्लभः, विशेषतः इमे काले; महाबुद्धिः, सौम्य, येन मयि चित्तेन अनुग्रहः। यच्च मम हृदि शुभं किञ्चिदस्ति, तत् शृणु; श्रुत्वा च मम वाक्ये प्रवर्तस्व। चत्वारः दिवसाः, सौम्य, नगरजनानां कार्याणि न सम्पादितानि; एषा प्रमादः, सौमित्रे, मम हृदयम् अविदारयत्।