नगरीजनानां वचनानि श्रुत्वा सीतायाः पुनर्वनवासः मम मनसि अत्यन्तदुःखरूपः, क्रूरः इव दृश्यते। सारथे, एषा मैथिल्याः प्रजाजनप्रेरितं कर्म यत् धर्मरहितं चापि, तत्र का धर्मता अस्ति? अकारणवद्भिः प्रजाजनैः एषा लज्जास्पदं वृत्तम् अभूत्। लक्ष्मणस्य एवं बहूनि वचनानि श्रुत्वा, सुमन्त्रः प्राज्ञः धर्मनिष्ठः च, प्रत्युत्तरं प्राह। "मा शोचि:, सौमित्रे, मैथिल्यां प्रति; एषा घटना पूर्वमेव ऋषिभिः तव पितुः सन्निधौ दृष्टा आसीत्। रामः निश्चितं दुःखेन व्यथितः अपि धर्मे स्थितः भविष्यति, स च सुखं प्राप्स्यति; नूनं च सः महाबाहुः प्रियजनवियोगं अनुभविष्यति। स महात्मा धर्मात्मा च कालेन त्वां मैथिल्यां च, भरतं शत्रुघ्नं च परित्यजिष्यति। एतद्वचनं त्वया न वक्तव्यम्, सौमित्रे, न भरतेन; राजा यदुक्तवान्, तत् दुर्वासाः अपि उक्तवान्। महती सभायाम् मया च साकं, वसिष्ठस्य पुरतः, महर्षिः एतानि वचनानि अपि उक्तवान्। तस्य मुनिवचनानि श्रुत्वा, सः नरश्रेष्ठः मम इदं वचनम् उक्तवान्—'सारथे, एतद्विषये जनानां मध्ये कदापि न भाषस्व।' अहं तु, सावधानः सन्, तस्य लोकनाथस्य वचनं मिथ्या न कर्तव्यमिति मन्ये। तथापि, एतत् त्वत्तः पुरतः न वक्तव्यम्, सौमित्रे; यदि त्वं श्रोतुम् इच्छसि, श्रद्धा अस्ति चेत्, शृणु, रघुनन्दन। यद्यपि एतद् रहस्यं एकदा मया राज्ञा श्रावितम्, तथापि वक्ष्यामि, हि भाग्यं अनिवर्तनीयम्। येन एषा दुःखरूपा दुःखदा घटना जाता, तस्य विषयं त्वया न भरते न च शत्रुघ्नस्य पुरतः वक्तव्यम्। तस्य गम्भीराणि वचनानि श्रुत्वा, सौमित्रिः सारथये पुनः प्राह—'सत्यं वद।' एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे पञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। ततः महात्मना लक्ष्मणेन प्रवृत्तः सुमन्त्रः तानि मुनिवचनानि कथयितुं आरब्धवान्। पुरा दुर्वासा नाम महातपाः अत्रेः पुत्रः, वसिष्ठस्य पुण्ये आश्रमे वर्षाकालं निवसन् आसीत्। तत्र तव पिता, महातेजाः महाकीर्तिः, वसिष्ठं द्रष्टुं समागतवान्। सः महर्षिं सूर्यसमप्रभं, तेजसा दीप्तमानं, वसिष्ठस्य वामे पार्श्वे स्थितं दृष्टवान्। स राजा नम्रः तौ द्वौ श्रेष्ठौ तपस्विनौ सस्नेहम् अभिवाद्य, ताभ्यां सत्कारपूर्वं वाक्येन आसनेन च पूजितः, स्वासने उपाविशत्। तेषां सहोपवेशनसमये, तैः महर्षिभिः मधुराणि आख्यानानि कथ्यमानानि, सूर्यास्तपर्यन्तं श्रावितानि। तदा, एकस्य आख्यानस्य मध्ये, राजा अञ्जलिं कृत्वा, अत्रेः पुत्रं महात्मानं मुनिं इदं पप्रच्छ— 'भगवन्, केन प्रमाणेन मम वंशः स्थास्यति? कियत् मे आयुः, मम पुत्रस्य रामस्य च, अन्येषां पुत्राणां च? रामस्य पुत्राणां च आयुः कियत्? इच्छामि ज्ञातुम्, भगवन्, मम वंशस्य भविष्यं ब्रूहि।' राज्ञः दशरथस्य एतानि वचनानि श्रुत्वा, दुर्वासाः महातेजाः प्रत्युवाच— 'शृणु, राजन्, यद् पुरा देवासुरसंग्रामे जातम्। दैत्याः, देवेभ्यः भीताः, भृगुपत्नीं शरणं गता:। सा तैः रक्षिता, निर्भयाः तत्र स्थिताः। तान् तया रक्षितान् दृष्ट्वा, इन्द्रः क्रुद्धः, तीक्ष्णचक्रेण भृगुपत्न्याः शिरः छित्तवान्। ततः, भार्यां निहतम् आलोक्य, भृगुवंशसम्भवः महातेजाः, सहसा कोपसमाविष्टः, शत्रुसैन्यविनाशकं विष्णुं शप्तवान्—'त्वं, क्रोधात् मम पत्नीं, या अवध्याभूत, हत्वा, जनार्दन, मानवेषु जन्म लप्स्यसि। तत्र त्वम्, वर्षाणि बहूनि, भार्यावियोगं अनुभविष्यसि।' एवं शप्तः, सः स्वात्मनि लीनः अभवत्। शापदुःखेन पीडितः, भृगुः तं देवम् उपास्ते स्म; तस्य तपसा तुष्टः, भक्तवत्सलः सः देवः, जगतः स्थित्यर्थं शापं अनिवार्यम् इति उक्तवान्। एवं भृगुणा पूर्वजन्मनि शप्तः, सः अद्य तव पुत्ररूपेण अत्र आगतः, राजन्। त्रिषु लोकेषु रामनाम्ना प्रसिद्धः, सः भृगुशापस्य फलम् अनुभविष्यति। रामः चिरकालं अयोध्यायाः अधिपः भविष्यति, तस्य अनुगामिनः धन्याः सुखिनः च भविष्यन्ति। दशसहस्राणि दश शतानि च वर्षाणि राज्यं कृत्वा, रामः ब्रह्मलोकं यास्यति। सः, कष्टसाध्यान्, अश्वमेधयज्ञान् सम्यग् निर्वर्त्य, अनेकान् राजवंशान् स्थापयिष्यति। रामस्य सीतायाः द्वौ पुत्रौ भविष्यतः, किन्तु अन्यत्र, अयोध्यायां न—एष सत्यम्, न संशयः। ततः राघवः, सीतायाः जातौ द्वौ पुत्रौ, राज्यम् अभिषेचयिष्यति।