दशरथस्य पुत्रवधू, जनकस्य धर्मात्मजा, निर्दोषा, पतिना परित्यक्ता, मया सदा रक्षितव्या इति महर्षिः पुनः पुनः उक्तवान्। सः सर्वान् उक्तवान् यथा सा सीता परमस्नेहेन दृष्टव्या, मम वचनस्य सम्मानात् विशेषेण पूज्या भवेत्। एवम् उक्त्वा महायशाः ऋषिः वैदेहीं पुनः पुनः निरीक्ष्य, शिष्यसमूहैः परिवृतः स्वाश्रमं प्रत्यगच्छत्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य एकचत्वारिंशत् नवसर्गः समाप्तः। यदा मिथिलेशी सीता आश्रमं प्रापिता, लक्ष्मणः तां दृष्ट्वा, शोकाभिभूतः, मनः विषण्णं कृत्वा, गाढदुःखेन ग्रस्तः अभवत्। सः महाबलः लक्ष्मणः, सूतं सुमन्त्रं प्राज्ञं संबोध्य, "हे सूत, सीतायाः दुःखात् रामस्य यः शोकः प्राप्तः, तं पश्य।" इति उक्तवान्। "जनकनन्दिनीं निर्दोषां पतिना परित्यक्तां दृष्ट्वा, राघवस्य किम् अतः दुःखतरं?" इति पुनः अहम् मन्ये, "राघवस्य वैदेहीवियोगः निश्चितं भाग्य एव, भाग्यं हि दुरत्ययम्।" इति। "सर्वान् देवगन्धर्वासुरराक्षसान् कोपेन हन्तुं समर्थः अपि राघवः भाग्यपथं अनुसरति।" "पूर्वं पितृवचनात् रामः एकान्ते दण्डकवनं चतुर्दशवर्षाणि वासं कृतवान्।" इति स्मृत्वा, "नागरिकवचनानन्तरं सीतायाः प्रवासः, यः अधिकं दुःखदः, मम क्रूरः इव प्रतीतः।" इति। "हे सूत, नागरिकैः, यैः यथार्थकारणं विना उक्तम्, मैथिल्याः यः कृतः, तस्मिन् धर्मः कः?" इति। लक्ष्मणस्य बहुवचनं श्रुत्वा, सुमन्त्रः धर्मज्ञः, विश्वास्यः, प्रत्युत्तरं दत्तवान्। "मा शुचः सौमित्रे मैथिल्यां प्रति; पूर्वं ऋषिभिः तव पितुः सन्निधौ एतत् दृष्टम्, हे लक्ष्मण।" इति। "रामः दुःखेन अभिभूतः सत्त्वस्थः भविष्यति; सुखं च अवाप्स्यति; निःसन्देहं महाबाहुः प्रियजनवियोगं अनुभविष्यति।" इति। "सः महात्मा धर्मात्मा कालेन त्वं, मैथिल्यं, शत्रुघ्नं, भरतं च त्यजेत्।" इति। "एतत् वचनं त्वया, सौमित्रे, न वक्तव्यम्, न भरतेन; राज्ञा उक्तं, यत् दुर्वासाः अपि उक्तवान्।" इति। "महासभायाम् मम सन्निधौ, हे नरश्रेष्ठ, ऋषिः वसिष्ठस्य पुरतः अपि एतत् उक्तवान्।" इति। "ऋषिवचनं श्रुत्वा, नरश्रेष्ठः मम उक्तवान्—'हे सूत, एतत् जनानां पुरतः कदापि न वक्तव्यम्।' इति।" इति। "अहं पूर्णसावधानः तस्य जगत्पतेः वचनं न मिथ्या कर्तव्यम् इति सदा धारयामि, हे सौम्य।" इति। "यद्यपि एतत् त्वां पुरतः न वक्तव्यम्, सौमित्रे, यदि श्रोतुं श्रद्धा अस्ति, शृणु, हे रघुनन्दन।" इति। "राज्ञा मया पूर्वं एषः रहस्यः उक्तः, तथापि वक्ष्यामि, भाग्यं हि दुरत्ययम्।" इति। "येन दुःखदुःखमिदं जातम्, तस्मात् भरतस्य शत्रुघ्नस्य पुरतः न वक्तव्यम्।" इति। सुमन्त्रस्य गम्भीरं वचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः सूतं उक्तवान्—"सत्यं वद।" इति। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य पञ्चाशत् सर्गः समाप्तः। महात्मना लक्ष्मणेन प्रेरितः सूतः ऋषिवचनं कथयितुं आरभत्। पूर्वं दुर्वासो नाम महर्षिः, अत्रिपुत्रः, वर्षायाम् वसिष्ठस्य पुण्याश्रमे निवसन् आसीत्। तत्र तव पिता, महातेजाः, महाकीर्तिः, वसिष्ठं द्रष्टुम् इच्छन्, आश्रमं आगच्छत्। सः महर्षिं सूर्यसमानदीप्तम्, तेजोमयम्, वसिष्ठस्य वामभागे स्थितम् अपश्यत्। सः विनीतः राजा तौ तपस्विनौ अभिवाद्य, स्वागतवाक्यैः आसनेन च सम्मानितः, उपविश्य। तत्र सर्वे मिलित्वा, ऋषिमहान् मधुरकथाः सायन्तनपर्यन्तम् कथयन्ति स्म। कथायाः मध्ये, राजा अत्रिपुत्रं महात्मानं अञ्जलिं कृत्वा पप्रच्छ। "भगवन्, कियदायुष्मान् मम वंशः स्थास्यति? मम, रामस्य, अन्येषां च पुत्राणां कियदायुः? रामपुत्राणां च कियदायुः? मम वंशस्य भाग्यं वक्तुम् इच्छामि।" इति। राज्ञः वचनं श्रुत्वा, दुर्वासाः महातेजाः उत्तरं दातुं आरभत्। "शृणु, हे राजन्, यद् देवासुरयुद्धे पूर्वं अभवत्। दैत्याः, देवैः अभिभूताः, भृगुपत्नीं शरणं गच्छन्ति स्म। सा तान् अभयम् दत्त्वा, तत्र निर्भयाः स्थिताः। तान् तया रक्षितान् दृष्ट्वा, इन्द्रः क्रुद्धः, तीक्ष्णचक्रेण भृगुपत्नीं शिरः छिनद्। ततः, पत्नीं हतां दृष्ट्वा, भृगुवंशजः महायशाः, सहसा क्रुद्धः, शत्रुसैन्यविनाशनम् विष्णुं शप्तवान्। 'यः त्वं क्रोधात् मम पत्नीं, यः अगम्या, हतवान्, तस्मात् जनार्दन, त्वं मनुष्यलोके जन्म गमिष्यसि।' इति।" एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य एकपञ्चाशत् सर्गः समाप्तः।