महेंद्रे तपसा संपन्नः स्थित्वा धनुः प्रदाय अहं तत्र निवसामि स्म। धनुषः भङ्गस्य श्रवणात् अहं शीघ्रं अत्र आगतः। एवं, हे राम, एतत् महद् विष्णोर्धनुः पितामहैः पितृभिश्च धार्यते। क्षत्रधर्मस्य मानं कृत्वा, त्वं एतत् उत्तमं धनुः गृहाण। जयायुधं अस्मिन् श्रेष्ठे धनुषि सन्धानय; यदि त्वं शक्तः असि, हे काकुत्स्थ, तदा अहं त्वया सह युद्धं दास्यामि। ततः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे षट्सप्तत्यधिकसप्तत्युत्तरशततमः सर्गः श्रोतव्यः। तदा, जामदग्न्यस्य वचनं श्रुत्वा, दशरथस्य पुत्रः, श्रद्धया बाधितः, पितरं ततः रामं च अभाषत। ‘‘भृगुवंशज, त्वया कृतानि कर्माणि श्रुतानि मया; त्वं पितृऋणं पूर्णवानसि, अतः वयं त्वां ब्राह्मणं सत्कुर्मः।’’ ‘‘त्वं माम् अशक्तं, वीर्यहीनं, क्षत्रधर्मे च असमर्थं मन्यसे, हे भृगुपुत्र; अद्य मम वीर्यं पश्य।’’ एवं उक्त्वा, राघवः कोपसंयुतः, भृगुपुत्रस्य महदस्त्रं तस्य करात् शरं च जग्राह। ततः रामः धनुः सन्धानं कृत्वा शरं सज्जीकृतवान्; कोपितः स रामः जामदग्न्यं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्— ‘‘त्वं ब्राह्मणः, पूज्यः च, यथा विश्वामित्रः, अतः अहं त्वयि प्राणहरं शरं मोक्तुं न शक्नोमि।’’ ‘‘अथवा, हे राम, अहं तव एषां लोकानां वा, तपसा जितानां, विनाशं करिष्यामि; एष मे निश्चयः।’’ ‘‘एष विष्णोः दिव्यः शरः, हे पुरदंशन, न व्यर्थं पतति; अस्य प्रभावेन बलदर्पः नश्यति।’’ रामस्य परमास्त्रधारणं द्रष्टुं सर्वे देवाः, मुनिगणैः सह, ब्रह्मणा अग्रे स्थिताः, तत्र समागताः। गन्धर्वाः, अप्सरसः, सिद्धाः, चारणाः, किन्नराः, यक्षाः, राक्षसाः, नागाश्च अपि तं महाचरित्रं द्रष्टुं समेयुः। जगत् स्थब्धं जातम्, रामेण परमधनुष्मता स्थिते, जामदग्न्यः शक्तिहीनः सन्, हर्षेण रामं अपश्यत्। रामतेजसा शक्तिहीनः सन्, सः जामदग्न्यः शनैः शनैः, मृदुं वचनं रामं पद्मलोचनं प्रति उवाच— ‘‘पूर्वं मया पृथ्वी कश्यपाय दत्ता; कश्यपेन मम स्वक्षेत्रे न वासः कार्य इति उक्तम्। अतः, गुरुवचनं पालयन्, अहं रात्रौ पृथ्व्यां न वसामि; तदा प्रभृति, हे काकुत्स्थ, अहं कश्यपस्य वचः रक्षामि।’’ ‘‘महाबाहो, मम एषः मार्गः न नाश्यताम्, राघव; अहं मनोजवेन महेन्द्रं पर्वतश्रेष्ठं गमिष्यामि। लोकाः अपि, तपसा जिताः, त्वया अग्र्येण शरेण हन्यन्तां, यथा कालः न आगच्छेत्।’’ ‘‘त्वां अहं अमरं मधुसूदनं, सुरेश्वरं वेद्मि; अस्य धनुषः स्पर्शमात्रेण सर्वं शुभं भवतु, हे रिपुंसूदन।’’ ‘‘सर्वे देवसंघाः, अनुत्तमानि कर्माणि दृष्टुम्, त्वां पश्यन्ति, युद्धे तुल्यः न अस्ति।’’ ‘‘एष, हे काकुत्स्थ, मम लज्जायाः कारणं न भवेत्—त्वया त्रैलोक्यनाथेन मम प्रतिषेधः कृतः।’’ ‘‘राम, दृढव्रत, त्वं अनुत्तमं शरं मोचय; ततः अहं महेन्द्रं पर्वतश्रेष्ठं गमिष्यामि।’’ एवम् उक्त्वा, महाबलः जामदग्न्यः रामं प्रति, दशरथात्मजः श्रीरामः परमं शरं मुमोच। रामेण तपसा जिताः स्वलोकाः विनष्टाः दृष्ट्वा, जामदग्न्यः शीघ्रं महेन्द्रं पर्वतश्रेष्ठं जगाम। ततः दिशः सर्वाः स्पष्टाः अभवन्; देवाः मुनिगणैः सह, रामं महाधनुष्मन्तं स्तोतुम् आरब्धाः। दशरथात्मजः रामः, जामदग्न्यरामेण पूजितः, तं प्रदक्षिणीकृत्य, स्वमार्गे जगाम। अत्र सप्तसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। रामे गते, प्रशान्तचित्तः दशरथात्मजः रामः, कीर्तिमान्, धनुः अपारं वरुणाय दत्तवान्। ततः रामः, वसिष्ठप्रमुखान् ऋषीन् प्रणम्य, पितरं शोकार्तं दृष्ट्वा, रघुकुलानन्दनः तं इदं वचनम् उवाच— ‘‘जामदग्न्यरामः गतः; त्वया रक्षितं चतुरङ्गबलं अयोध्यां प्रतिप्रयातु।’’ रामस्य वचनं श्रुत्वा, राजा दशरथः पुत्रं राघवं बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, शिरसि च चुंबनं चकार। रामस्य गमनं श्रुत्वा, राजा हृष्टः, प्रमोदितः च, तस्मिन्नेव क्षणे, आत्मानं पुत्रं च नवान्नूतनौ इव मेने। सः सेनां गच्छन्तीं आज्ञाप्य, शीघ्रं नगरे प्रविष्टः, पताकाध्वजशोभिते नगरे, मृदङ्गवाद्यनिनादिते। राजमार्गः सिक्तः, सुशोभितः, पुष्पसमूहेन आच्छादितः, जनाः मङ्गलद्रव्यहस्ताः द्वारि राजानं अभ्यागताः। राजा जनसमूहेन पूर्णे, भूषिते नगरे प्रविष्टः, दूरात् नगरवासिभिः, ब्राह्मणैः, नगरजनैः च सत्कृतः। सः स्वपुत्रैः, सखिभिः च शोभितः, हिमवदिव शोभनं प्रियं राजमहलम् प्रविष्टः। गृहे स्वजनैः सह राजा प्रमुदितः, सर्वकामैः पूजितः; कौशल्या, सुमित्रा, शुभसुमध्यमा कैकेयी च प्रमोदिता। कन्यानां स्वागतकार्ये ताः अन्याः राजमहिष्यः च संलग्नाः, तदा सीतां महाभागां, श्रीमतीं उर्मिलां च प्रतिगृह्णन्।