सीता एवमुक्तवत्यां लक्ष्मणः दुःखेन संतप्तहृदयः शिरसा भूमौ नतः किंचिदपि वक्तुं न अशक्नोत्। सः तां प्रदक्षिणं कृत्वा उन्मत्तवत् रुरोद, क्षणमेकं विचार्य तां उवाच—"आर्ये, किं मां वक्तुम् इच्छसि?" इत्युक्त्वा पुनः—"पूर्वं न कदापि तव रूपं दृष्टवान्, न च ते पादौ, निर्दोषे, कथं त्वां पश्येयम्, रामेण अरण्ये एकाकिनीं त्यक्ताम्?" इति। एवमुक्त्वा, तस्यै प्रणम्य, पुनः नावम् आरुह्य नाविकं शीघ्रं प्रेषयामास। सः शोकभारितः उत्तरतीरं गतः, शोकविमूढ इव शीघ्रं रथमारुह्य, पुनः पुनः परावृत्य तां दुःखार्तां पार्श्वे स्थितां सीतां निरीक्ष्य, लक्ष्मणः तस्मात् प्रदेशात् निर्गतः। दूरस्थं रथं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा, सीता पुनः पुनः पश्यन्ती, शोकग्रस्तां मनसा, दुःखेन अभिभूता बभूव। सा दुःखभारात् नमिता, कीर्तिशालिनी, धर्मपत्नी, रक्षिता विहीना, वनान्तरे मयूरनादं कृत्वा, सम्पूर्णं शोकमय्या रुरोद। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। तत्र सीतां रुदतीं दृष्ट्वा, मुनिपुत्राः वेदवित् वाल्मीकिं तपोधनं यत्र स्थितः, तत्र शीघ्रं जग्मुः। तं महर्षिं प्रणम्य, सर्वं निवेदयामासुः, सीतायाः रुदितध्वनिं च। "भगवन्, पूर्वं न कदापि दृष्टा इयं नारी, महात्मनः भार्या, मोहिता, विकृतवदना, लक्ष्म्येव। भगवन्, आगच्छ पश्य—इयं दिवः पतिता इव, नदीतीरे शोचति। अद्य ताम् अश्रूणि मुञ्चन्तीं, सम्पूर्णदुःखार्तां, अनर्हां, एकाकिनीं, अनाथवत् पश्यामः। न मानुषीति मन्ये; त्वया सम्यग् प्रतिग्रहीता भवेत्। अत्रैव तव आश्रमे शरणागताम्। एषा धर्मनिष्ठा नारी रक्षिता भूत्वा त्वया रक्ष्या।" एवं तेषां वचः श्रुत्वा, तपसा दृष्ट्वा धर्मज्ञः वाल्मीकिः शीघ्रं तत्र मैथिलीं यत्रास्ते, तत्र जगाम। तस्य शिष्याः तस्य भावम् विज्ञाय, तं महात्मानं अनुसस्रुः; महर्षिः तत्र गत्वा, किंचित् पद्भ्यां प्रस्थितः। शुद्धं जलं गृहित्वा, जाह्नव्याः तीरे उपगम्य, सीतां राघवप्रियां, अनाथवत् स्थितां, ददर्श। वाल्मीकिः तां दुःखेन पीडितां सीतां दृष्ट्वा, स्निग्धं वचः अब्रवीत्, तेजसा हर्षयन् इव—"दशरथस्य सूनोः वधूः, रामप्रिया, जनकनन्दिनी, त्वं स्वागतम्, पतिव्रते। आगमनेन तव धर्मनिष्ठया ज्ञातवती अस्मि; आगमनस्य सर्वं हेतुम् अन्तःकरणेन मया अनुभूतम्। महाभागे, तव चरितं यथार्थतः मया ज्ञातम्; त्रिषु लोकेषु यद् भवति तत् मया ज्ञायते। हे सीते, तपसा दृष्ट्या त्वाम् अघवतीं वेद्मि; शान्ता भव वैदेहि, अधुना मया सह वस। मम आश्रमस्य समीपे तपस्विन्यः सन्ति, ताः त्वां वत्सवत् नित्यं पालयिष्यन्ति। इदं मान्यं दत्तं गृहाण, विगतचिन्ता भव; स्वगृहं प्रतिगच्छन्ती दुःखं मा स्म स्पृश।" एवं महर्षेः अद्भुतं वाक्यं श्रुत्वा, सीता शिरसा पादौ प्रणम्य, अञ्जलिं कृत्वा, "एवं भवतु" इत्युक्त्वा तं पृष्ठतः अन्वगच्छत्। महर्षिं वैदेह्या सह आगच्छन्तं दृष्ट्वा, तपस्विन्यः हृष्टाः समागत्य, "स्वागतम्, महर्षे! चिरस्य आगमनम्। सर्वाः त्वां प्रणमामः; किं करवाम?" इति ऊचुः। तासां वचः श्रुत्वा, वाल्मीकिः अब्रवीत्—"एषा सीता, बुद्धिमतः रामस्य भार्या, अत्र आगता। एषा दशरथस्य वधूः, जनकात्मजा, निर्दोषा, पत्या परित्यक्ता, मया नित्यं रक्ष्यते। सर्वाः त्वं स्नेहेन पश्यन्तु, मम वचः मान्यं कृत्वा, विशेषतः सम्मान्या भवतु।" एवं पुनः पुनः महर्षिः वैदेहीं निरीक्ष्य, शिष्यैः परिवृतः, स्वाश्रमं प्रतिगतः। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य एकोनपञ्चाशः सर्गः समाप्तः। मिथिलाजनकनन्दिनीं सीतां आश्रमे नीतां दृष्ट्वा, लक्ष्मणः शोकविह्वलचित्तः, तीव्रदुःखेन पीडितः। सः महाबलः लक्ष्मणः सुमन्त्रं सूतम् उवाच—"सूत, पश्य, सीतादुःखात् रामस्य यः शोकः आगतः। किम् अन्यत् दुःखतरं राघवस्य, जनकात्मजां निर्दोषां परित्यज्य? नूनं एषा विधिर्भविष्यति राघवस्य, वैदेह्यां विना; विधिः खलु दुष्प्रतिक्रमः। सः राघवः, कोपेन देवगन्धर्वासुरराक्षसान् अपि हन्तुं समर्थः, विधेः पन्थानम् अनुवर्तते। पूर्वं पित्रा आज्ञप्तः रामः एकाकी दण्डकावने चतुर्दश वर्षाणि वसति स्म।" इति।