सौमित्रे! यथाज्ञप्तं त्वया कर्तव्यं, दुःखभारार्तां मां परित्यज। राजाज्ञां पालनं त्वया कर्तव्यम्; मम वचनानि शृणु। सविनयं, सर्वासु मातृष्वसुषु समं, पादयोः शिरसा प्रणम्य, राज्ञे मम कुशलं निवेदय। लक्ष्मण, सर्वासां मम पक्षे शिरसा नमस्कुर्वाणः, धर्मनिष्ठाय राज्ञेऽपि तद्वद वद। त्वं जानासि, राघव, सीता यथार्थतः शुद्धा, पराभक्त्या युक्ता, सदा तव हिते प्रवृत्ता। त्वया परित्यक्ता, वीर, लोकस्यापवादं प्राप्य, यः कश्चित् पापवादः जातः, तं त्यक्तुं मम यत्नः। त्वमेव मम परमं शरणम्। राज्ञे वद, सः स्वभ्रातृजनान् स्वजनान् च धर्मे यथा आचरति तथा सदा आचरेत्। एष धर्मः तव परमः कर्तव्यः, अतः तव कीर्तिः अपि अनुत्तमा। यत् किञ्चित् प्रजाः धर्मेण प्राप्नुवन्ति, राजन्, तस्मिन् मम शरीरे दुःखं नास्ति, पुरुषश्रेष्ठ। यथा प्रजावादः, तथा पतिः स्त्रियाः देवी, बन्धुः, गुरुश्च। अतः स्वजीवितेनापि स्त्रिया पतिसंप्रियं कार्यं विशेषतः। एतद् मम संक्षेपेण रामाय निवेद्यं; इदानीं मम शौचकालः अतीतः, त्वं गन्तुमर्हसि। एवं सीतायाः वचांसि श्रुत्वा, लक्ष्मणः दुःखेन विद्धः, भूमौ शिरसा नमस्कृत्वा किंचिदपि वक्तुं न अशक्नोत्। सः ताम् प्रदक्षिणं कृत्वा रुदन्, क्षणमालोक्य, उवाच—"किं मम वक्तुम् इच्छसि?" न कदापि तव रूपं दृष्टवान्, न तव पादौ, कल्याणि; कथं त्वां एकाकिनीं वने रामेण त्यक्तां पश्येयम्? एवं उक्त्वा, तस्यै नमस्कृत्य, पुनः नौकां समारुह्य, नाविकं शीघ्रं प्रेषयामास। दुःखार्तः सः उत्तरतीरं गतः, शोकमोहित इव, शीघ्रं रथमारुह्य, पुनः पुनः पश्यन्, सीतां दूरस्थां, अनाथां, परे तीरे विचरन्तीं ददर्श। लक्ष्मणः तदा निर्गतः। दूरात् रथं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा, सीता पुनः पुनः पश्यन्ती, शोकग्रस्तां ताम् अविन्दत्। सा दुःखभाराभिहता, कीर्तिमती, पतिसंनिष्ठा, अनाथा स्वयम् आत्मानं दृष्ट्वा, वने महता शोकवशेन रुदती, मयूरनादवद् विललाप। एवमष्टचत्वारिंशत्तमः सर्गः श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। तत्र विलपन्तीं सीतां दृष्ट्वा, मुनिपुत्राः शीघ्रं यत्र महर्षिः वाल्मीकि स्थितः, तत्र जग्मुः। तस्य पादयोः प्रणम्य, सर्वं तस्य निवेदयामासुः, तस्याः क्रन्दनध्वनिं च। "भगवन्, न कदापि एतादृशीं स्त्रीं दृष्टवन्तः, सा कस्यचित् महात्मनः भार्या, मोहिता, विकृताननां, लक्ष्मीमिव। भगवन्, आगच्छ पश्य—काचित् उत्तमा स्त्री, स्वर्गात् पतिता इव, तीरे शोचन्ती दृश्यते। तां बहु विलपन्तीं दृष्ट्वा, दुःखशोकसमन्वितां, अर्हन्तीं दुःखं, एकाकिनीं, दीनां, अनाथवत्। न वयं मानुषीति मन्येमहि; सा तव आश्रमे शरणार्थिनी, न दूरस्थे। एषा धर्मिष्ठा स्त्री रक्षिता इच्छति, भगवन्, त्वया रक्षितव्या।" इति तेषां वचः श्रुत्वा, तपसा दृष्ट्वा धर्मवित् महर्षिः शीघ्रं यत्र मैथिली तत्र जगाम। तस्य बुद्धिं ज्ञात्वा, शिष्याः तं प्राज्ञं अनुसरन्तः, स महात्मा तं देशं गत्वा, किंचित् पादयोरगात्। शुद्धं जलं आहृत्य, जाह्नवीतीरं गत्वा, राघवस्य प्रियतमां सीतां अनाथवत् दृष्ट्वा, वाल्मीकि मुनिश्रेष्ठः तां दुःखार्तां ददर्श। सः तां मधुरैः वचोभिः, तेजसा हर्षयन्, उवाच—"दशरथस्य सूनोः वधूः, रामस्य प्रिया, जनकस्य पुत्री, त्वं स्वागतं ते, पतिव्रते। आगच्छन्तीं त्वां धर्मनिष्ठया अवेक्षे, आगमनस्य सर्वं हेतुम् हृदयानुगतः। महाभागे, तव चरितं सत्येन मया ज्ञातम्; त्रिषु लोकेषु यद्भवति तदपि मया विदितम्। तपसा दृष्ट्या त्वां पापरहितां वेद्मि, मैथिलि, विश्रान्तिः ते, मम आश्रमे वस। मम आश्रमस्य समीपे तपस्विन्यः स्त्रियः सन्ति, ते त्वां सदा वत्सवत् पालयिष्यन्ति। एष ते पूज्यः अर्घ्यः गृह्यताम्, चिन्ता दुःखं वा मा अस्तु; स्वगृहं प्रतियास्यसि चेत्, शोकः मा स्पृशतु।" एवं महर्षेः अद्भुतवचनानि श्रुत्वा, सीता तस्य पादयोः शिरसा नमस्कृत्य, अञ्जलिं कृत्वा, "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच। मुनिं प्रयान्तं दृष्ट्वा, सीता अञ्जलिं कृत्वा पृष्ठतः अन्वगच्छत्। तं मुनिं मैथिल्या सह आगच्छन्तं दृष्ट्वा, तपस्विन्यः प्रहृष्टाः, प्रगत्य, "स्वागतं मुनिवर! चिरं दृष्टोऽसि, सर्वाः वयं प्रणमामः; किं करवाम?" इति ऊचुः। तासां वचनं श्रुत्वा, वाल्मीकि उवाच—"एषा सीता, बुद्धिमतः रामस्य पत्नी, अत्र आगता।