निषादानां नाविकाः सम्यक् अञ्जलिं कृत्वा रामस्य अनुजस्य लक्ष्मणस्य समीपं गत्वा उचुः — “नावः सज्जा अस्ति।” ततः लक्ष्मणः शुभां गङ्गां तीर्तुं संकल्प्य, नावं आरुह्य, सावधानीपूर्वक ताम् पारम् अनयत्। तत् उत्तमं रामायणस्य उत्तरकाण्डस्य षट्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः रामस्य अनुजः लक्ष्मणः विशालां निषादनावम् आरुह्य, पूर्वं मैथिलीं तत्र उपवेशयामास। दुःखेन अभिभूतः लक्ष्मणः उवाच — “सुमन्त्रः रथश्च अत्र एव स्थातुम् अर्हतः।” नाविकं च उवाच — “गच्छ।” ततः लक्ष्मणः भागीरथ्याः तीरं प्राप्त्वा, अञ्जलिं कृत्वा, अश्रुपूरितया कण्ठेन मैथिलीं प्रति इदं वचनम् उवाच। “महान् दुःखः हृदयं प्रविष्टः, कारणं ह्यस्मिन् कार्ये, धर्मज्ञः रामः जनस्य वचनेन प्रवृत्तः। आज्यं वा मृत्युं वा तस्मात् अधिकं वा मम श्रेयः, यः कार्यः लोकदोषेण निन्दितः, तस्मिन् कार्ये मम नियोजनं न उचितम्। त्वं, आर्ये, कृपया मां पापे न योजय;” इति वदन् लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा भूमौ पतितः। तं लक्ष्मणं अश्रुपूरितं, मृत्युं इच्छन्तं, अञ्जलिं कृत्वा पतितं दृष्ट्वा, सीता गम्भीरं मनसा तं वचनं अब्रवीत् — “किम् एतत्? अहं न जानामि; यथार्थं वद लक्ष्मण। त्वं नात्मनः स्थितिम् दर्शयसि, न च राज्ञः किञ्चित् शुभम् अस्ति। त्वं राज्ञा शप्तः, तस्मात् दुःखितः। मम सन्निधौ एतद् वद, आज्ञापयामि।” ततः वैदेह्याः प्रेरितः, लक्ष्मणः, दुःखितः, अधोमुखः, अश्रुपूरितया कण्ठेन, इदं वचनम् उवाच — “राजसभायाम् नगरदेशे च, जनकनन्दिन्याः प्रति घोरं निन्दनं श्रुत्वा, रामः दुःखितः, तव सूचनं विना गृहं प्रत्यागच्छत्। आर्ये, ये वचनानि राजा क्रोधात् हृदये गूढानि मम गुप्तं आज्ञापयत्, तानि तव पुरतः कथयितुं न शक्ये। त्वं दोषरहितापि, लोकनिन्दायाः भयात्, राज्ञा मम सन्निधौ परित्यक्ता; अन्यथा नास्ति, आर्ये, तव एतद् स्वीकार्यम्। आश्रमस्य समीपे तव परित्यागः कर्तव्यः, राज्ञः आदेशेन; एषा तव दुर्भाग्यता। जाङ्गव्या तटे महर्षीणां आश्रमः, पुण्यः रम्यः च अस्ति; मा शुचः आर्ये। श्रीमान् वाल्मीकिः, महर्षिः, दशरथस्य प्रियः, सर्वेषां ऋषीणां अग्रणीः च। तस्य महात्मनः पादाश्रयं गच्छ, जनकनन्दिनि, तत्र वासं कुरु, उपवासे च एकचित्तता च भवान्याः। पतिसंन्यासे स्थित्वा, रामं हृदये स्थापय; एतत् कृत्वा, आर्ये, तव परमं कल्याणं सिध्यति।” तत् उत्तरकाण्डस्य सप्तचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। लक्ष्मणस्य कठोरं वचनं श्रुत्वा, जनकनन्दिनी दुःखेन अभिभूतः भूमौ पतिता। क्षणं मूर्च्छिता, अश्रुपूरिताक्षी, ततो दुःखितया वाचा लक्ष्मणं प्रत्युवाच — “नूनं, लक्ष्मण, मम शरीरं विधिना दुःखाय एव निर्मितम्; आजि दुःखमूर्तिः अहं दृश्ये। किम् पूर्वं पापं कृतम्, कः वा पत्न्या वियुक्तः, यतः अहं शुद्धाचारिणी पतिसंन्यस्ता च, राज्ञा परित्यक्ता। पूर्वं आश्रमे वसन्ती, रामपादानुगता, दुःखं सहन्ती, सौमित्रे, दुःखेषु अपि स्थितवती। कथं तर्हि, सौम्य, आश्रमे एकाकिनी जीवामि? कस्य दुःखं कथयामि, दुःखार्ता अहम्? ऋषीणां प्रति किं वदामि, वा किम् पुण्यं कर्म कथयामि, यः महात्मना राघवेण किञ्चित् कारणं परित्यक्ता। नूनं, सौमित्रे, अहं आजि न जीवन्त्यां जाङ्गव्या जलं प्रविश्य; तदा राजवंशस्य निन्दा स्यात्। यथाज्ञं कुरु, सौमित्रे; दुःखार्तां मां परित्यज; राज्ञः आदेशे स्थितः, मम वचनं शृणु। अञ्जलिं कृत्वा, मातृस्वसुषु भेदं न कृत्वा, तेषां पादयोः नमस्कृत्य, राज्ञे मम शुभं निवेदय। नमस्कृत्य सर्वासु मम वचनं वद, लक्ष्मण; तथा धर्मनिष्ठाय राज्ञे अपि। त्वं जानासि, राघव, यथा सीता नित्यम् शुद्धा, उत्तमभक्त्या युक्ता, तव हिते नित्यं रता। त्वया परित्यक्ता, वीर, लोकस्य निन्दां जनयन्ती; यः किञ्चित् शब्दः दोषात् उत्पद्येत, तं त्यक्तुं मम प्रयत्नः; त्वमेव परमं शरणम्। राज्ञे एवमुक्तं वद — सदा भ्रातृजनं, प्रजां च, धर्मे यथा आचरति, तथा आचरितुं युञ्ज्यात्। एष धर्मः तव उत्तमः, अतः तव ख्यातिः अपि उत्तमा। यत् प्रजाः धर्मेण लभन्ति, राजन्, तस्मिन् अहं न शोकं करोमि, न स्वशरीरे, नरश्रेष्ठ। यथा प्रजाजनस्य दोषः, तथा, रघुवंशविभूषण, पतिः पत्न्याः देवता, बन्धुः, गुरुश्च। अतः, जीवितं त्यक्त्वा अपि, पत्न्या पतिसंप्रियं कार्यं विशेषेण कर्तव्यम्; एवं रामाय मम वचनं संक्षेपेण निवेद्य, इदानीं मम शुद्धिकालः अतीतः, त्वं गच्छ।” तत् उत्तरकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः।