सा विशाललोचना सीता पापनाशिनीं गङ्गां समुपेत्य, अर्धदिवसात्काले भगीरथ्याः सलिलं सम्प्राप्तवती। तां निरीक्ष्य लक्ष्मणः शोकसंतप्तः सञ्जगाद रुदन्। सा सर्वथा परावलम्बिता वैदेही लक्ष्मणस्य दुःखमवेक्ष्य धर्मज्ञं वाक्यमुवाच— "किं त्वं एवं रुदसि? मम चिराभिलषितायाः जाह्नव्याः तीरे प्राप्तायाः सुखसन्दर्भे किं मां शोकयसि, लक्ष्मण? त्वं रामस्यान्तिकस्थः सदा, नरश्रेष्ठ; किं द्वाभ्यां रात्रिभ्यां तस्मात् पृथक् भूत्वा दुःखमवाप्यसि? रामो मे प्राणेभ्यः प्रियतरः, लक्ष्मण; नाहं तु एवं शोकं करोमि। बालिशत्वं मा कुरु। मां गङ्गां प्रति पारय, तपस्विनः च दर्शय; ततः मुनिभ्यः भूषणानि कङ्कणानि च दास्यामि। तेषां महर्षीणां सम्यक्सम्यक्प्रणम्य, एकां रात्रिं तत्र वसित्वा पुनः तां पुरीं प्रतिपत्स्यामः। मम मनः शीघ्रं रामदर्शनाय प्रवृत्तम्, येन पद्मपत्राक्षेण सिंहवक्षसा सुश्लक्ष्णकटिना च, उत्तमेन रमयितृणां।" एवं वचो निशम्य शत्रुनाशनः लक्ष्मणः सुस्मितं नेत्रे प्रक्षालयन् नाविकान् आह्वयत्। ते नाविकाः सञ्जाताञ्जलयः "नौः सज्जा" इति न्यवेदयन्। लक्ष्मणः पुण्यां गङ्गां तरितुम् उद्यतः, नौकायां आरूढः, सीतां च सावधानं तत्र पारयामास। ततः लक्ष्मणः, रामस्य अनुजः, विस्तीर्णां निषादनावं आरुह्य, पूर्वं मैथिलीं तत्र उपवेश्य, स्वयं तत्र उपाविशत्। स दुःखेन संतप्तः, "सुमन्त्रः रथश्चात्रैव तिष्ठतु" इति नौकिकं प्रति "गच्छ" इति चाब्रवीत्। ततः लक्ष्मणः भगीरथ्याः तीरे सम्प्राप्तः, अञ्जलिं कृत्वा, अश्रुपूर्णया वाचा मैथिलीं इदं वचनम् अब्रवीत्— "महान् मे हृदये शोकः सम्प्रविष्टः, यतः धर्मात्मा रामः जनानां वचनात् एवं कृतवान्, वैदेहि। मम तु मृत्युः आज्यः वा मृत्योरधिकं वा, यतः लोकविगर्हिते कार्ये नियुक्तः न स्यान्। कृपया, आर्ये, मां पापे न प्रेरय; इत्युक्त्वा लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा भूमौ निपपात।" तं लक्ष्मणं रुदन्तं, अञ्जलिं कृत्वा, मृत्युकाङ्क्षिणं दृष्ट्वा, सीता दुःखेन विवर्णा, तं प्रति इदं वचनम् उवाच— "किमेतत्? न जानामि; सत्यं ब्रूहि लक्ष्मण। त्वं न स्वभावे स्थितः, न च राज्ञः कल्याणम्। राज्ञा त्वं शप्तः, अतः दुःखितः असि। मम सन्निधौ तद् वद; आज्ञापयामि।" एवमुक्तः वैदेह्याः प्रेरितः लक्ष्मणः, शोकसंतप्तचित्तः, अवाङ्मुखः, अश्रुपूर्णया वाचा, इदं वचनम् उवाच— "सभायां नगरे च देशे च, त्वत्सम्बद्धं घोरं निन्दावचनं श्रुत्वा, जनकात्मजे, रामः शोकसंतप्तः गृहं प्रतिपेदे, त्वां न ज्ञापयन्। यानि वचनानि राजा कोपात् हृदि संहितानि, तानि मम तव पुरतः वक्तुं न शक्ये। त्वं निर्दोषा अपि, लोकनिन्दाभयात्, मया सन्निधौ, राज्ञा परित्यक्ता; अन्यो मार्गो नास्ति। आश्रमस्य सीम्नि त्वां त्यक्तुं मम आज्ञा दत्ता; एष ते दुःखयोगः। एष जाह्नव्याः तीरे महर्षीणामाश्रमः पुण्यः रम्यश्च; मा शुचः आर्ये। महर्षिः वाल्मीकिः, प्रसिद्धतमः, दशरथस्य स्नेहितः, तत्र स्थितः। तस्य महात्मनः पादमूले शरणं गच्छ, जनकात्मजे, तत्र उपवासेनैकचित्तया वस। पतिसंयुज्य धर्मेण, रामं हृदि स्थापयित्वा, तत्र तिष्ठ; एवं ते परमं श्रेयः भविष्यति।" एवं लक्ष्मणस्य कटुवचनानि श्रुत्वा, जनकात्मजा शोकसम्भ्रान्ता भूमौ निपपात्। सा किञ्चित्कालं मूर्च्छिता, अश्रुपूर्णलोचना, शोकसंतप्तया वाचा लक्ष्मणं प्रति इदं वचनमुवाच— "नूनं मम शरीरं दुःखायै सृष्टं विधिना, यतः अद्य दुःखस्वरूपा दृश्ये। किं पूर्वं मया पापं कृतं, वा कस्य पत्नी वियुक्ता, येन अहं शुद्धाचारिणी पतिसंयुक्ता अपि, राज्ञा परित्यक्ता? एकदा अहं आश्रमे रामपादानुगता, क्लेशं सहन्ती, सौमित्रे, दुःखेऽपि स्थितवती। कथं पुनः, सौम्य, एकाकिनी दुःखिता आश्रमे वत्स्यामि? कस्य दुःखं कथयामि? मुनिभ्यः किं वदामि, वा किमात्मनः पुण्यं प्रवदामि, येन महात्मना राघवेण किञ्चित्कारणेन परित्यक्ता अस्मि? न खलु सौमित्रे, अद्य जाह्नव्याः सलिले जीवितं त्यक्ष्यामि; तदा पतिस्य कुलं कलुषितं स्यात्।" एवं सागरमिव दुःखवेगैः संतप्ते लक्ष्मणे मैथिली च, वाल्मीक्याश्रमं प्रति गच्छन्तौ, शोकवशाद् परस्परं समाश्वासयताम्।