रामः सौमित्रिं सम्बोध्य सान्त्वनपूर्वकं सन्देशं दत्तवान्—"एतस्मिन्नर्थे त्वया सीतायाः प्रति किञ्चिदपि न वक्तव्यं; अतः त्वं गच्छ, सौमित्रे, अत्र विचारणायाः न किञ्चिदपि प्रयोजनम्। यदि त्वं मम वचने विरोधं कुर्याः, तर्हि मम महती अप्रियम् आप्नुयाः; अहम् अपि सर्वान् शपथेन, बाहुभ्यां जीवितेन च, बध्नामि। ये अन्यथा मम समीपे वदन्ति, मां यथा तत्र प्रवृत्त्यनुवर्तनं न कुर्वन्ति, ते सदा शत्रवः इव मन्यन्ते, यतः ते मम इच्छानिरोधनाय प्रवर्तन्ते। यदि मम आज्ञायाम् अवस्थितः असि, तर्हि मां पूज्य; अद्यैव सीता अत्रतः नीयताम्—मम आज्ञां पालय। पूर्वं मया प्रतिज्ञातं यत् अहम् ताम् गङ्गातीरस्थाः आश्रमान् दर्शयिष्यामि; तस्याः सा कामना सम्पादनीया।" एवं काकुत्स्थेन स्नेहविह्वलमुखेन, अश्रुपूर्णनयनेन, भ्रातृभिः परिवृतः धर्मात्मा अन्तरं प्रविवेश। तस्य हृदयं शोकग्रस्तं बभूव, स गजेन्द्र इव दीर्घं निःश्वासं मुमोच। एवमस्मिन् पावने उत्तरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। अथ रात्र्यतीते सौमित्रिः शोकसंतप्तचित्तः शुष्कमुखः सुमन्त्रं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"सारथे, शीघ्रं रथं श्रेष्ठं योजय, राजगृहात् सीतायाः कृते सुविस्तीर्णमासनं च स्थापय। नृपस्य आज्ञया अहम् सीतां महर्षीणामाश्रमं नयामि; शीघ्रं रथं आनय।" सुमन्त्रः 'एवमस्तु' इति प्रत्युवाच, ततः स उत्तमं रथं, उत्तमैः अश्वैः युक्तं, सुखासनविस्तीर्णं सज्जीकृत्य, सौमित्रये प्रत्यक्षं नीत्वा प्राह—"रथः आगतः, यत्कर्तव्यं तत्क्रियतां, प्रभो।" एवं सुमन्त्रवाक्यं श्रुत्वा लक्ष्मणः राजगृहं प्रविश्य, सीतां उपसृत्य, सर्वपुरुषश्रेष्ठः इदं वाक्यम् अब्रवीत्—"इति श्रूयते, त्वया नृपतेः वरः काङ्क्षितः; स च नृपतिः तव प्रतिज्ञां कृत्वा, आश्रमगमनाय आज्ञां दत्तवान्। हे वैदेहि, गङ्गातटे महर्षीणां पुण्यान् आश्रमान् त्वां शीघ्रं नयिष्यामि, नृपतेः आज्ञया; तत्र त्वं मुनिभिः पूजिता वने वत्स्यसि।" एवं महात्मना लक्ष्मणेन उक्ता वैदेही अतुलां प्रीतिं प्राप्य गन्तुम् अनुमन्यते। सा वैदेही शुभानि वस्त्राणि विविधानि भूषणानि च आदाय प्रस्थानाय सज्जा बभूव। "एतानि भूषणानि, शुभानि वस्त्राणि, विविधानि द्रव्याणि च मुनिपत्निभ्यः दास्यामि," इति साऽब्रवीत्। सौमित्रिः 'एवमस्तु' इति कृत्वा मैथिलीं रथे स्थाप्य शीघ्रं रथेन निर्जगाम, रामाज्ञां स्मरन्। तदा सीता लक्ष्मणं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"रघुनन्दन, मम मनसि बहूनि अपशकुनलक्षणानि दृश्यन्ते। अद्य मे नेत्रमेकं फुल्लति, अङ्गानि च कम्पन्ते, सौमित्रे, हृदयं च अशुभं मन्ये। महती चिन्ता, महद्दुःखं च अनुभवामि; भूमिं रिक्तां पश्यामि। तव भ्रातुः कल्याणं भूयात्, सर्वासां च मम श्वशुर्याणां, वीर, अपि च सर्वेषां कल्याणं भूयात्।" इति सा देवतानाम् अभिमुखी कृताञ्जलिः प्रार्थयामास। लक्ष्मणः तस्याः वचः श्रुत्वा, मैथिल्यै नमस्कृत्य, शुष्कहृदयः अपि धैर्येण 'शिवम् अस्तु' इति उवाच। ततः सा सौमित्रिः गोमतीतीरस्थं आश्रमं प्राप्तः, प्रभाते पुनः उत्थाय सारथिं उवाच—"रथम् शीघ्रम् उपस्थापय; अद्य अहम् त्र्यम्बक इव गिरौ, भागीरथीं जलानि शिरसि धारयिष्यामि।" सुमन्त्रः चतुर्भिः शीघ्रगैः अश्वैः रथं योजयित्वा, कृताञ्जलिः वैदेहीं प्राह—"आरुह्यताम्।" सारथिवचनेन सीता उत्तमं रथम् आरोहति, सौमित्रिणा सुमन्त्रेण च सह। सा विशालाक्षी गङ्गां पापनाशिनीं समुपेत्य, अर्धदिने व्यतीते, भागीरथीं जलानि प्राप्तवती। लक्ष्मणः तां निरीक्ष्य विषण्णः सञ्जातः, सः रुदन् अश्रूणि मुमोच। सीता सर्वथा पतिसंश्रया, लक्ष्मणस्य शोकदग्धं रूपं दृष्ट्वा, धर्मज्ञा वाक्यम् अब्रवीत्—"कस्मात् त्वं एवं रुदसि? यः मया चिरकालमभिलषितः जाह्नवीतीरं प्राप्तम्, तत्रानन्दसमये त्वं मां शोचयसि, लक्ष्मण? त्वं सदा रामस्य पार्श्वे वससि, नरश्रेष्ठ; किं द्वाभ्यां रात्रिभ्यां वियुक्तः दुःखितः अभवः? रामः मम प्राणेभ्यः अपि प्रियः, लक्ष्मण; तत्रापि अहं एवं न शोचामि। बालिशः मा भूः। माम् गङ्गां तीरं नय, मुनिनां दर्शय; ततः मुनिपत्निभ्यः भूषणानि कङ्कणानि च दास्यामि। मुनिप्रधानान् सम्यक् प्रणम्य, तत्रैकां रात्रिं यापयित्वा, पुनरपि नगरीं प्रत्यागमिष्यामः। मम मनः शीघ्रं तं रामं द्रष्टुम् इच्छति, येन पद्मपत्रनयनः, सिंहवक्षाः, सुष्ठु कटिसंहतिः, रमणीयानां मध्ये श्रेष्ठः।" एवं तस्याः वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः रिपूनां विनाशकः, स्वं सुन्दरं नेत्रयुग्मं प्रक्षालयामास, नाविकान् च आह्वयत्।