रामः स्वधर्मनिष्ठः, देवगन्धर्वाणां सन्निधौ, लङ्काद्वीपे महेन्द्रेण शुद्धाचारां सीतां मम हस्ते समर्पितवान्। मम अन्तरात्मा वैदेहीं विशुद्धां दीप्तां च जानाति; तस्मात् अहम् सीताम् आदाय अयोध्यां प्रत्यागतवान्। तथापि, महान् कलङ्कः तथा दुःखम् मम हृदये वर्तते—नागराणां महती वार्ता ग्रामेषु च व्याप्य अस्ति। यः कश्चन लोके अपकीर्तिः कथ्यते, स तावत् तस्य शब्दस्य प्रसारेण अधमेषु लोकेषु पतति। अपमानः देवैः निन्द्यते, कीर्तिः तु जनैः पूज्यते; महात्मानः सर्वे कीर्त्यर्थम् एव कर्माणि कुर्वन्ति। पुरुषश्रेष्ठ, अपवादभीत्या अहम् आत्मानं वा त्वां वा त्यक्तुं शक्न्यामि; ततो जानक्याः कन्यायाः किं पुनः? अतः सर्वे मम दुःखसागरं पतितं मां पश्यन्तु; मम दुःखात् अधिकं दुःखं न कस्यापि दृश्यते। श्वः प्राते, सौमित्रे, सुमन्त्रेण कृतं रथं आरोह्य, सीतां तत्र स्थापय, राज्यसीमायाः सन्निकटे ताम् उत्सृज्य आगच्छ। गङ्गायाः पार्श्वे महर्षेः वाल्मिकेः समीपे, तामसातीरस्थं दिव्यं आश्रमं अस्ति; तत्र, रघुनन्दन, एकान्ते ताम् उत्सृज्य शीघ्रं प्रतिगच्छ—शुभं ते भवतु—मम आज्ञां पूर्णय। अस्मिन् कार्ये सीतायाः प्रति किंचित् न वदेत; अतः गच्छ सौमित्रे, विचारणायाः अवकाशः नास्ति। यदि त्वम् विरोधं कुर्याः, मम महती अप्रियतां प्राप्नुयाः; अहम् सर्वान् शपथेन बद्धवान्—मम बाहुभिः जीवितेन च। यः कश्चन अन्यैः वाक्यैः मां प्राप्नुयात्, तं सदा विरोधिनं मन्ये, यतः स मम इच्छां बाधते। यदि मम आज्ञायाः अधीनः भवसि, तर्हि मां पूजय; अद्य सीता इतः नीयताम्—मम आदेशः कर्तव्यः। पूर्वं अहम् तस्यै गङ्गातीरस्थेषु आश्रमेभ्यः दर्शयितुं प्रतिज्ञां कृतवान्; तस्याः इच्छां तस्याः साधय। इत्येवमुक्त्वा, काकुत्स्थः अश्रुपरिपूर्णमुखः, धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवृतः, अन्तः प्रविष्टः। दुःखेन हृदयम् आक्रान्तः, गजः इव श्वसन् अभवत्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः रात्र्याः समाप्तायाम्, लक्ष्मणः शोकविकलचित्तः, शुष्कवदनः सुमन्त्रं इदं उवाच। "सारथे, शीघ्रं उत्तमं रथं अश्वैः योजय, राजगृहात् सीतायाः उत्तमं आसनं सम्यक् विस्तारय।" "राज्ञः आज्ञया अहम् सीतां महर्षेः आश्रमं नेतुं यत्नं करिष्यामि; रथं शीघ्रं आनय।" सुमन्त्रः "एवमस्तु" इति प्रत्युत्तर्य, उत्तमं रथं अश्वैः युक्तं, सुखासनेन सम्यक् विस्तारितं सज्जीकृत्य, सौमित्रे मित्रपुरुषवर्धनं इदं उवाच—"रथः आगतः; यद् कर्तव्यम्, तत् कुर्याः प्रभो।" इत्येवमुक्तः सुमन्त्रेण, लक्ष्मणः राजगृहं प्रविश्य, सीतां उपगम्य, पुरुषश्रेष्ठः तां इदं उवाच। "राज्ञः वरं त्वया याचितम् इति श्रूयते; स च तव गङ्गातीरस्थं आश्रमं गन्तुं प्रतिज्ञां कृतवान्।" "गङ्गातीरस्थेषु महर्षेः आश्रमेभ्यः त्वां शीघ्रं नेष्यामि, वैदेहि, राज्ञः आज्ञया; तत्र तपस्विभिः पूजिता वनवासं करिष्यसि।" इत्येवमुक्तः महात्मना लक्ष्मणेन, वैदेही अतुलं हर्षं प्राप्य गन्तुं मनः अकुर्वत्। वैदेही शुभवस्त्राणि विविधानि भूषणानि च आदाय, गन्तुं आरब्धवती। "एतानि भूषणानि, वस्त्राणि, विविधानि रत्नानि मुनिपत्निभ्यः दास्यामि।" सौमित्रिः "एवमस्तु" इति उक्त्वा, मैथिलीं रथे स्थाप्य शीघ्रं अश्वैः सह निर्गतवान्, रामस्य आज्ञां स्मरन्। ततः सीता लक्ष्मणं, सौभाग्यवर्धनं, इदं उवाच—"रघुवंशज, अहम् बहूनि अमंगलानि पश्यामि।" "मम नेत्रं आजि फडति, अंगानि कम्पन्ते, सौमित्रे, हृदयम् अशुभं अनुभवामि।" "मम अत्यन्तं चिन्ता, महान् उद्वेगः, विस्तीर्णलोचने, भूमिः शून्यवत् दृश्यते।" "ते भ्राता कुशलं भवतु, भ्रातृप्रिय, सर्वासु मम श्वशुर्यः च कुशलं भवतु, वीर, निःसन्देहं।" "नगरस्य ग्रामस्य च कुशलं भवतु, सर्वेषां जीवेषु च।" इत्येवम् सीता अञ्जलिं कृत्वा देवताभ्यः प्रार्थयति स्म। लक्ष्मणः तस्याः वचनं श्रुत्वा, मैथिल्यै नमस्कृत्य, शुष्कहृदयः अपि, धैर्येण "शुभं भवतु" इति उवाच। ततः गुमतीतटे आश्रमे आगत्य, सौमित्रिः पुनः प्रातःकाले उत्थाय सारथिम् इदं उवाच। "रथं शीघ्रं सज्जीकुरु; अद्य अहम् त्र्यम्बकः इव पर्वते, भागीरथ्याः जलं शिरसि धारयिष्यामि।" स चारणः चतुर्भिः शीघ्रैः अश्वैः रथं योजयित्वा, अञ्जलिं कृत्वा वैदेहीं उवाच—"आरोहय।" सारथिवचनात्, सीता उत्तमं रथं आरोहति स्म, सौमित्रेण च विदग्धसुमन्त्रेण सह। एवं कथा श्रीमद्रामायणे यथाक्रमं प्रवहति।