राघवः स्वमित्रमण्डलम् विसर्ज्य, मनसि निश्चयं कृत्वा, समीपस्थं द्वारपालं सम्बोध्य एवं वचनम् अब्रवीत्—"शीघ्रं सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणं च, तथा प्रथितं भरतं अनिवर्तिनं शत्रुघ्नं च आनय।" रामस्य आज्ञां श्रोतुम्, द्वारपालः कृताञ्जलिः लक्ष्मणगृहं गतः, निर्बाधं प्रविश्य, महात्मानं सौमित्रिं कृताञ्जलिः सन्मानपूर्वकं उवाच—"राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति; शीघ्रं तत्र गच्छ।" राघवस्य आदेशं शृत्वा, सौमित्रिः "एवं" इति प्रत्युवाच, ततः रथमारुह्य शीघ्रं रामगृहं प्रतिपेदे। लक्ष्मणं निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा, द्वारपालः भरतस्य समीपं गतः, तत्र कृताञ्जलिः तम् उपगम्य अवदत्—"राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति।" रामस्य द्वारपालद्वारा उक्तं वचनं श्रुत्वा, बलवान् भरतः तत्क्षणमेव आसनात् उत्थाय, पद्भ्यां शीघ्रं जगाम। भरतम् अपि निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा, द्वारपालः शीघ्रं कृताञ्जलिः शत्रुघ्नगृहं गतः, तं प्रति वचनम् अवदत्—"आगच्छ रघुवर, राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति। लक्ष्मणः पूर्वमेव गतः, प्रथितः भरतः अपि।" एतानि वचनानि शृण्वन्, शत्रुघ्नः उत्तमासनात् उत्थाय, भूमौ शिरसा स्पृशन्, राघवस्य समीपं जगाम। द्वारपालः आगत्य कृताञ्जलिः रामाय निवेदयामास—"भ्रातरः सर्वे आगताः।" राजा रामः, राजपुत्राणां आगमनं श्रुत्वा, चिन्तासन्तप्तेन्द्रियः, मनसा विषण्णः, द्वारपालं सम्बोध्य अवदत्—"शीघ्रं राजपुत्रान् मम सन्निधौ प्रवेशय; एतेषु मम प्राणाः, ते प्राणेभ्योऽपि प्रियतराः।" राजाज्ञया, तेजस्विनः राजपुत्राः इन्द्रवत् प्रभायुक्ताः, कृताञ्जलयः, विनीताः, प्रशान्तचित्ताः प्रविश्य, रामस्य मुखं निरीक्ष्य, तं राहुग्रस्तचन्द्रवत्, सायं सूर्यवत् तेजोहीनं दृष्ट्वा, तथा अश्रुपूर्णनेत्रं रामं, कमलसौन्दर्यहीनं मुखं पश्यन्तः, शोकसन्तप्ताः अभवन्। ततः शीघ्रं शिरसि रामपादयोः प्रणम्य, सर्वे तत्र स्थित्वा, रामः अश्रूणि अपोह्य, बाहुभ्यां समालिङ्ग्य, उत्थाप्य, "आसत" इति उक्त्वा, तान् प्रति वचनम् अवदत्—"यूयं मम सर्वस्वम्; यूयं एव मम प्राणाः। युष्मद्वृत्त्या एष राज्यं मया पाल्यते, नरश्रेष्ठाः। शास्त्रार्थनिपुणाः, स्थितप्रज्ञाः यूयं, मम हेतोः एकत्र समागत्य, एतद्विषयं विचिन्तयन्तु, राजानः।" काकुत्स्थस्य एवं भाषमाणस्य, सर्वे, एकचित्ताः, हृदये सशङ्काः, किं राजा वक्ष्यति इति चिन्तयामासुः। एवं पुण्ये वाल्मीकिना कृतस्य प्राचीनस्य महात्मनः रामायणस्य उत्तमकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। तेषु सर्वेषु उपविशद्भिः, विषण्णहृदयेभ्यः, काकुत्स्थः शुष्कवदनः वचनम् अवदत्—"श्रुणुत सर्वे, शुभं भवतु! नगरजनैः सीतायाः विषये यद्वृत्तं चरति, तत्र मनः मा स्थापयत। महती निन्दा नगरे ग्रामे च मयि प्रवर्तते, कटुशब्दः, मम हृदयमिव छिनत्ति। अहं महदीक्ष्वाकुवंशे जातः, सीता अपि महाजनककुले जाता। जानासि त्वं, सौमित्रे, कथं सीता दण्डकावने रावणेन हृता, कथं च मया सः विनाशितः। तत्र मे मनसि चिन्ता जाता—कथं सीता, या तत्र स्थितवती, पुनरयं नगरं प्राप्नुयात् इति। तदा प्रमाणाय सीता अग्नौ प्रविष्टा; तव साक्षात् सौमित्रे, अग्निः देवसाक्षी, तथा व्योमचारी वायुः, मिथिलात्मजां शुद्धां प्राकाशयन्। सोमसूर्यौ अपि कदाचित् देवैः सर्वर्षिभिः सह, जनकात्मजायाः शुद्धिं प्रमाणीकृतवन्तौ। एवं शुद्धाचारां, देवगन्धर्वसन्निधौ, साक्षात् महेन्द्रः लङ्काद्वीपे मम हस्ते न्यवेदयत्। मम अन्तःकरणं जानाति सीतां प्रथितां शुद्धां; तस्मात् वैदेहीं गृह्य, अहं अयोध्यां प्रत्यागतम्। किन्तु एषा महती निन्दा, दुःखं च, मम हृदये वर्तते—नगरजनैः ग्रामे च महती कीर्तिः प्रवर्तते। यदि कस्यचित् अपि लोके अपकीर्ति श्रूयते, यावत् सा वर्तते, तावत् सः अधमगतीं प्राप्नोति। अपकीर्तिः देवैः निन्द्यते, कीर्तिः जनैः पूज्यते; सर्वे हि महात्मानः कीर्त्यर्थं कर्माणि कुर्वन्ति। नरश्रेष्ठाः, अहं आत्मानं वा, युष्मान् वा, अपकीर्तिभयात् त्यजेयम्—किं पुनः जनकात्मजाम्? अतः पश्यत मां दुःखसागरमग्नं; न हि कस्यचित् प्राणिनः ममेदृशं दुःखं पश्यामि। श्वः प्रातः, सौमित्रे, सुमन्त्रेण युक्तं रथं समारुह्य, सीताम् आरोप्य, राज्यसीम्नि तां परित्यज। गङ्गातटे, वाल्मीकेः महर्षेः समीपे, तत्र तपोवनं दिव्यप्रभं तमसातटे स्थितम्। तत्र, तस्मिन एकान्ते, रघुनन्दन, तां परित्यज शीघ्रं प्रतियाहि—शुभं ते स्यात्—मम वचनं पालय।