रावणः क्रूरः भीमश्च स्वबलैः सह निहतः, वानरर्षभाः च ऋक्षाः च राक्षसैः सह निगृहीताः। राघवः रणाङ्गणे रावणं हत्वा सीताम् अपि पुनः प्राप्तवान्, क्रोधं परित्यज्य ताम् आत्मनः गृहम् आनयत्। या सीता रावणेन बलात् हृत्वा गोदाम् उपवेशिता, तया सह संगमात् राघवस्य हृदि किम् आनन्दः जायते? या पूर्वं लङ्कां नीत्वा अशोकवनिकां प्रविष्टा राक्षसीनां वशे स्थिता, तस्यां सीतायाम् राघवः कथं न लज्जते? अस्माकं अपि स्वदारैः सह सहनं कर्तव्यं भविष्यति; यथा राजा आचरति, तथा प्रजाः अनुवर्तन्ते। एवं नगरेषु सर्वेषु च देशेषु जनाः नानाविधानि वचनानि भाषन्ते, हे राजन्। तानि वचनानि श्रुत्वा राघवः दुःखितः, सर्वमित्रेभ्यः उवाच—'कथम् एतादृशं मम प्रति वदथ?' इति। सर्वे शिरांसि भूमौ नताः कृत्वा प्रणम्य शोकसन्तप्ताः राघवाय प्रत्युवाचुः—'एवं, न संशयः।' सर्वैः उक्तानि वचनानि श्रुत्वा, शत्रूनां नाशकः काकुत्स्थः तान् मित्राणि विसर्जयामास। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। मित्रमण्डलम् अपसार्य, मनसि निश्चित्य राघवः समीपस्थं द्वारपालं इदं वचनम् अब्रवीत्—'शीघ्रं सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् आनय, तथा भरतं प्रथितं शत्रुघ्नं चाजितं च।' रामस्य आज्ञां श्रुत्वा द्वारपालः कृताञ्जलिः लक्ष्मणस्य गृहम् अगच्छत्, निर्बाधं प्रविश्य। स कृताञ्जलिः महात्मानं लक्ष्मणम् उवाच—'राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति; शीघ्रं तत्र गच्छ।' राघवस्य आदेशं श्रुत्वा सौमित्रिः 'एवम्' इति प्रत्युवाच, ततः रथम् आरुह्य शीघ्रं रामस्य निकेतनं जगाम। लक्ष्मणं निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा द्वारपालः भरतस्य समीपम् उपगम्य कृताञ्जलिः तं सम्बोधितवान्। स विनयेन नम्रः उवाच—'राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति।' रामस्य वचनं द्वारपालद्वारा श्रुत्वा भरतः शीघ्रः बलवान् आसनात् उत्तस्थौ, पद्भ्याम् एव गन्तुम् आरब्धवान्। भरतम् अपि निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा द्वारपालः शीघ्रं कृताञ्जलिः शत्रुघ्नस्य गृहम् अगच्छत्, तं सम्बोधितवान्—'आगच्छ रघुवर, राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति। लक्ष्मणः पूर्वं गतः, भरतः अपि प्रथितः।' इति श्रुत्वा शत्रुघ्नः उत्तमात् आसनात् उत्थाय, भूमौ शिरसा स्पृशन् राघवस्य समीपम् अगच्छत्। तदा द्वारपालः गत्वा कृताञ्जलिः रामाय निवेदितवान्—'सर्वे भ्रातरः आगताः।' राजपुत्रान् आगतान् श्रुत्वा चिन्तासन्तप्तेन्द्रियः रामः विषण्णचित्तः द्वारपालम् उवाच—'शीघ्रं राजपुत्रान् मम समीपम् आनय; तेषु एव मम प्राणः, ते मे प्राणेभ्यः अपि प्रियतराः।' राज्ञा आज्ञापिताः भ्रातरः इन्द्रवत् तेजस्विनः, कृताञ्जलयः विनीताः शमशीलाः च प्रविश्य। तस्य मुखं राहुग्रस्तचन्द्रमिव, सायं तेजोहीनमिव सूर्यं, दीनम् अपश्यन्। ज्ञात्वा रामस्य नेत्रयोः अश्रूण्यपि, तस्य मुखं सौन्दर्यहीनं कमलमिव दृष्ट्वा, ते भ्रातरः तं निरीक्षन्ते। ततः शीघ्रं शिरसा रामचरणयोः प्रणम्य, सर्वे तिष्ठन्ति समाहिताः; रामः अश्रूणि अपोह्य। बलवान् रामः भ्रातॄन् बाहुभ्यां परिष्वज्य उत्तस्थाप्य, 'आसत' इति उक्त्वा इदं वचनम् उवाच—'यूयं मम सर्वस्वम्; यूयं मम प्राणाः एव। भवद्भिः एव कृतं मया राज्यं, नराधिपाः। यूयं शास्त्रार्थनिपुणाः, प्रज्ञायाम् अपि स्थिताः; समागताः यूयं मम निमित्तं अस्य विषयस्य अन्वेषणं कुरुत, राजानः।' काकुत्स्थेन एवम् उक्ते, सर्वे तं समीक्षन्तः, आकुलचित्ताः, किम् राजा वक्ष्यति इति चिन्तयन्तः, सावधानाः आसन्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। तेषां सर्वेषां उपविष्टानां, दीनमानसस्य काकुत्स्थस्य शुष्कवदनः वचनम् उवाच—'शृणुत, भवद्भ्यः श्रेयः अस्तु! सीतासम्बन्धिनं यद् नगरजनैः प्रवर्तते, तस्मात् चित्तानि न विचलयन्तु। महती निन्दा नगरेषु ग्रामेषु च मयि प्रवर्तते, घोरः अपवादः मम हृदयम् एव विदारयति। अहम् अपि महतीक्ष्वाकुवंशे जातः, सीता अपि महाजनककुले जाता। यथा सीता दण्डकावने रावणेन हृता, मया च सः निहतः, तद् यूयं विदुः। तत्र जनकात्मन्याः विषये मे चिन्ता जाता—कथं सीतां तत्र स्थितां पुरीम् आनयेयम् इति। तदा प्रमाणार्थं सीता अग्निम् प्रविष्टवती; तत्रैव, सौमित्रे, साक्षिणा अग्निना, देवैः सह वायुणा च, मिथिलात्मजा शुद्धा इति उक्तम्। चन्द्रः सूर्यः च अपि, देवैः मुनिभिः सह, जनकात्मनः शुद्धिम् एव साक्षात्कृतवन्तौ।' एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः।