सीता सहितः रामः समुपविष्टः वसिष्ठः इव अरुन्धत्याः सह तेजसा विरराज। सः रामः, परमप्रहर्षेण पूर्णः, सीतां दिव्यकन्यासमां प्रतिदिनं देववत् तुष्टिं जनयामास। एवं सीता-राघवयोः सहवासेन शुभा हेमन्तऋतुः, या नित्यं सुखदायिनी, सुखेन व्यतीयाय। एवं तयोः महात्मनोः विविधैः भोगैः सह रममाणयोः दशसहस्राणि वर्षाणि हेमन्ते समाप्ते व्यतीयुः। प्रातःकाले धर्मवित् रामः धर्मानुसारं न्यायकार्याणि कृत्वा, शेषार्धदिवसं अन्तःपुरे व्यतीतवान्। सीता अपि प्रातःकृत्यानि देवतानां समाप्य, सर्वाः श्वशुर्यः सम्यक् पूजयित्वा, विभूषणवस्त्रैः शोभिताङ्गी, स्वर्गस्थं सहस्राक्षं यथा शची, रामं समीपमुपजगाम। तां सर्वमङ्गलसम्पन्नां पत्नीं दृष्ट्वा राघवः अतुलां प्रीतिं प्राप्य 'शुभम्, शुभम्' इति प्राह। सः सीतायै, या सुरकन्यासमा रूपवती आसीत्, उवाच— 'वैदेहि, संतानसमयः सम्प्राप्तः। सुन्दरि, किं ते कामयितव्यमस्ति? किं ते मनसि वाञ्छितम्?' वैदेही स्मितपूर्वकं रामं प्रत्युवाच— 'राघव, मम अभिलाषः अस्ति कि अहं पुण्ये तपोवनानि द्रष्टुम् इच्छामि। गङ्गातटे फलमूलाशिनः घोरतपसः मुनीनाम् पादयोः किञ्चित्कालं वासं कर्तुम् इच्छामि। एष एव मम परमः काङ्क्षा, काकुत्स्थ, यद्यपि एकरात्रमपि तत्र मुनिवने वासः स्यात्।' रामः सहजकर्मा प्रतिजजान—'एवं भविष्यति। शान्तिं कुरु, वैदेहि; श्वः नूनं गमिष्यसि।' एवमुक्त्वा मैथिलीं जनकात्मजां काकुत्स्थरामः सखिभिः परिवृतः मध्ये गृहम् प्रविवेश। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतायां प्राचीनायां महाकाव्ये द्विचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। तत्र राजा उपविष्टः सन्, बुद्धिमन्तः जनाः तं सेवाम् अकरोत्; बहुविधविनोदकथासु कुशलाः हास्यकाराः अपि सर्वतः आसन्। विजयो माधुमत्तः काश्यपः मंगलः कूटः सुरजः कालियः भद्रः दन्तवक्रः सुमगधश्च—एते प्रमुदिताः विविधाः हास्ययुक्ताः कथाः महात्मने राघवाय कथयन्ति स्म। एकस्मिन् समये कथायाम् प्रवृत्तायाम् राघवः पप्रच्छ—'भद्र, किं नगरे जनपदे च काः कथाः प्रवर्तन्ते?' केचन मां, केचन सीतां, केचन भरतं, केचन लक्ष्मणं, केचन शत्रुघ्नं, केचन कैकेयीं, केचन मातरं आश्रित्य वर्तन्ते; राजानः अपि मन्त्रार्थे समागच्छन्ति। एवं रामेण उक्ते, भद्रः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—'राजन्, शुभाः कथाः नगरे जनैः भाष्यन्ते।' किन्तु दशग्रीववधेन प्राप्ता जयकथा नगरे सर्वाधिकं प्रवर्त्यते, पुरुषश्रेष्ठ। भद्रेण एवमुक्तः राघवः पुनः उवाच—'यथार्थं सर्वं वद, किं नु नगरे जनाः कथयन्ति?' यानि शुभानि अशुभानि वचांसि श्रुत्वा, अहम् हितं करिष्यामि, अहितं वर्जयिष्यामि। निर्भयम्, निरुद्वेगम्, यथावद् वद। एवं राघवेण उक्तः भद्रः मधुरैः वाक्यैः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—'शृणु, राजन्, कथं जनाः शुभाशुभानि वदन्ति नगरे, विपणे, पथे, वने, विपिने च।' रामः दुस्तरं सागरसेतुबन्धनं कृतवान्, यत् देवदैत्यैः अपि प्राचीनैः न श्रुतम्। रावणः भीमः स सैन्यः हतः; वानरभल्लूकाः, राक्षसाश्च वशे कृताः। युद्धे रावणं हत्वा, सीतां पुनः प्राप्त्य, राघवः क्रोधं त्यक्त्वा गृहम् आनयत्। किं तस्य हृदि कः सुखभावः, या सीता रावणेन बलात् हृता, तस्याङ्के स्थापिताऽभूत्? या लङ्कां नीत्वा अशोकवने राक्षसीनां वशे स्थिता, कथं रामः न लज्जते? यदि नः अपि स्त्रीषु सहिष्णुता भविष्यति, यथा राजा आचरति, तथा जनाः अनुचरन्ति। एवं नगरे, सर्वेषु जनपदेषु, नानाविधानि वचांसि प्रवर्तन्ते, राजन्। एतानि श्रुत्वा राघवः अतिव्यथितः सखीन् उवाच—'कथं मां प्रति एवं वदथ?' सर्वे शिरांसि भूमौ नत्वा दुःखेन राघवम् ऊचुः—'एवं, न संशयः।' सर्वैः उक्तवाक्यानि श्रुत्वा काकुत्स्थः रिपुघ्नः सखीन् विससर्ज। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतायां महाकाव्ये त्रिचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः।