दात्यूहकाकः शुकैः च सह, हंसक्रौञ्चनिनादैः रम्यम्, पुष्पितवृक्षैः तटेषु शोभितम् तद् वनम् सञ्जातम्। तत्र विविधरूपैः प्राकारैः शिलातलैः च भूषितम्, मणिकटकसदृशैः तलेषु तद्वनप्रदेशः शोभते। उत्तमतृणभूमिभिः पुष्पितवृक्षवनैः च समृद्धम्, भूमिः तत्र वृक्षपुष्पैः आवृतः। शिलातलानि पुष्पविचित्रितानि नभः तारागणसदृशानि दृश्यन्ते; रामस्य वननिकेतनम् इन्द्रस्य नन्दनं ब्रह्मणः चैत्ररथं इव आसीत्। समृद्धाशोकवनं प्रविश्य, बहुप्रासादयुक्तम् लताकुञ्जैः परिवृतम्, रघुवंशस्य आनन्दः तत्र प्रविष्टः। पुष्पसमूहैः कुसशयनेन शोभिते सुस्थाने रामः उपविष्टः। सीतायाः हस्तं गृहीत्वा, महात्मा काकुत्स्थः तां मधुरमधुपानं पाययामास, यथा इन्द्रः शचीं पाययेत्। ततः सेवकाः शीघ्रं रामाय सुपक्वमांसानि विविधफलानि च भोज्याय आनिन्युः। नृत्यगीतविशारदाः रम्याः युवतयः मदप्रवाहानुगाः नृपतेः पुरतः नृत्यन्ति। ताः स्त्रियः मनःहराः सततं अलङ्कृताः; रामः धर्मात्मा ताः हर्षप्रदः मनोरञ्जनं अकरोत्। सीता सह उपविष्टः रामः वसिष्ठः अरुन्धत्याः सह यथा तेजसा द्युतिमान् आसीत्। एवं रामः हर्षपूर्णः, देवकन्यासमाना सीता दिनं प्रति देवः इव तां आनन्दयामास। सीता-राघवौ सुसंयुक्तौ शुभं शिशिरकालं सुखदं समयं व्यतीयताम्। दशसहस्रवर्षाणि तयोः महात्मनोः विविधैः सुखैः सह शिशिरकालः समाप्तः। पूर्वाह्ने धर्मज्ञः रामः धर्मानुसारं न्यायकार्याणि कृत्वा, शेषार्धदिनं अन्तःपुरे व्यतीयत्। सीता अपि, देवतानां प्रातःकृत्यं समाप्त्य, सर्वासु श्वश्रुषु पूजां अकरोत्। ततः, शोभनाभरणवस्त्रधारिणी, सा रामं उपगच्छति, यथा शची दिव्यस्थाने स्थितं शताक्षं उपगच्छेत्। स्वपत्नीं सर्वशुभगुणसम्पन्नां दृष्ट्वा, राघवः अतुलं हर्षं अनुभूय 'उत्तमं, उत्तमं' इति उक्तवान्। सः सीतायै, रम्यरूपायै, देवकन्यासमायै, 'वैदेहि, पुत्रसमयः आगतः' इत्युक्त्वा, 'सुन्दरी, किं इच्छसि? कस्य तव कामस्य सिद्धिः भवेत्?' इति पप्रच्छ। वैदेही स्मितेन रामं उवाच—'राघव, मुनिवनानि पावनानि द्रष्टुम् इच्छामि।' 'गङ्गातटे फलमूलाश्रितान् घोरतपस्विनः ऋषीन् पादेषु वासं कर्तुम् इच्छामि, प्रभो।' 'एष मे परमाभिलाषः, काकुत्स्थ—मूलफलाश्रितेषु तपस्विवनेषु किञ्चित् रात्रिं वासं कुर्याम्।' रामः, सहजकर्मा, प्रतिज्ञां दत्त्वा, 'एवम्' इत्युक्त्वा, 'वैदेहि, श्वः निश्चितं गमिष्यसि' इति सान्त्वयामास। ततो मैथिलीं जनकनन्दिनीं उक्त्वा, काकुत्स्थः रामः मित्रैः परिवृतः मध्ये कक्ष्यां प्रविष्टः। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे महर्षिवाल्मीकिकृतये महापुराणे रामायणे द्विचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। तत्र, बुद्धिमन्तः नृपतेः समीपे उपविष्टाः, बहुविधकथाविशारदः विनोदकाः सर्वतः आसन्। विजयः, मधुमत्तः, कश्यपः, मंगलः, कूटः, सुरजः, कालियः, भद्रः, दन्तवक्रः, सुमगधः—एते हृष्टाः महात्मनः राघवाय हास्यपूर्णाः कथाः शृण्वन्ति। तेषु कस्यचित् कथायाः मध्ये, राघवः पप्रच्छ—'किं नगरे, भद्र, प्रदेशेषु च कथाः वर्तमानाः?' इति। केचित् मयि, नगरे ग्रामे च, आश्रयन्ति; अन्ये सीतायाम्, भरते, लक्ष्मणे च; केचित् शत्रुघ्ने, केचित् कैकेय्याम्, केचित् मातरम्; राजानः उपदेशाय आगच्छन्ति, राज्यविनियुक्तिं कुर्वन्ति। रामस्य वचः श्रुत्वा, भद्रः अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच—'नृपते, शुभाः कथाः नगरवासिभिः कथ्यन्ते।' किन्तु, दशग्रीववधेन प्राप्ता जयः नगरे तव सर्वाधिकं कथ्यते, नरश्रेष्ठ। भद्रस्य वचः श्रुत्वा, राघवः उवाच—'यथातथ्यं सर्वं वद, न किंचित् लोपय।' 'यद् शुभं अशुभं च नगरवासिनः भाषन्ते, तत् श्रुत्वा, अहम् शुभं करिष्यामि, अशुभं वर्जयिष्यामि।' 'भीतेन वा चिन्तितेन वा न वद; यथा नगरजनाः प्रदेशजनाः च भाषन्ते, तथा वद।' राघवस्य वचः श्रुत्वा, भद्रः मधुरवाक्यैः, अञ्जलिं कृत्वा, महाबाहवे प्रत्युवाच। 'नृपते, नगरजनाः चतुर्विदेषु—चौर्येषु, विपणिषु, मार्गेषु, वनषु, उपवनेषु—शुभाशुभं कथयन्ति।' 'रामः समुद्रस्य उपरि सेतुं कृत्वा दुष्करं कर्म अकरोत्, यद् देवदानवैरपि पूर्वं न श्रुतम्।' एवं सर्गस्य कथा प्रवृत्ता।