राघवस्य वचः श्रुत्वा महाबलिनः कपयः शीघ्रं समुत्तस्थुः, साष्टाङ्गं तस्य पादयोः प्रणम्य स्वगृहाणि जग्मुः। सुग्रीवश्च रामस्यानपायिनः, धर्मात्मा विभीषणश्च, सर्वेऽपि तं समागत्य अश्रुपूर्णलोचनाः सन्तः, गद्गदया वाचा, शोकसमाविष्टचित्ताः, राघवस्य चरणयोः प्रणम्य तस्मात् प्रस्थिताः। तेन महात्मना राघवेण संप्राप्तं प्रियं लाभं प्राप्य, ते स्वगृहाणि ययुः, यथा देहिनः शरीरं त्यक्त्वा गच्छेयुः। ततः राक्षसाः, ऋक्षाः, कपयश्च, रघुवंशवर्धनं रामं प्रणम्य, विरहविपुलाश्रुपूर्णलोचनाः, स्वस्वगृहाणि प्रतस्थुः। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य चत्वारिंशत्तमः सर्गः समाप्तः। ऋक्षवानरराक्षसान् विसर्ज्य, रामः भ्रातृभिः सहितः सुखेन बभूव। ततोऽर्धदिवसे, रामः भ्रातृभिः सह, मधुरं दिव्यं शब्दं नभःश्रुत्वा। तत्राकाशात् मधुरया वाचा शब्दः श्रुतः—"सौम्य राम, मम मुखं दयया पश्य; अहं पुष्पकः, कुबेरगृहात् आगतः, त्वां प्रति आगतः। तवाज्ञया अहं तत्र राजगृहं गतः; नरश्रेष्ठ, सः माम् उपदिश्य त्वत्समीपं प्रेषितवान्। त्वया, राजर्षे, राक्षसेन्द्रं भीमकर्माणं रावणं युद्धे हत्वा, मम जयः कृतः। अहं अपि परमानन्दं प्राप्नोमि, यदा स दुष्टः रावणः स्वबंधुभिः पुत्रैः सह नष्टः। एवं लङ्कायां त्वं रामेण, परमात्मना, विजितः; अतः सौम्य, अहं त्वां सेवितुं आज्ञापितः। मम परमा इच्छा—हे रघुनन्दन, त्वं जगतः यात्रायाः वहनं कुरु; निर्व्यग्रः गच्छ। एवं महात्मना धनाधिपेन आज्ञापितः, अहं त्वत्समीपं निर्भयः आगतः; प्रतीक्षस्व। धनाधिपस्य आज्ञया सर्वभूतैः अदृश्यः, तस्य शक्त्या अहं गच्छामि, सर्वदा तवाज्ञां पूरयन्।" इति उक्तः, महाबलः रामः, पुष्पकं पुनरागतम् दृष्ट्वा, तम् अभ्यभाषत। "यदि एवं, तर्हि स्वागतम् ते, पुष्पक, विमानश्रेष्ठ; कुबेरस्य प्रसादेन अस्माकं आचरणे दोषो नास्तु।" इति। ततः बलवान् राघवः लाजपुष्पधूपैः पुष्पकं पूजयामास। स उवाच—"यथेष्टं गच्छ, स्मृतः च आगच्छ; सौम्य, सिद्धान् वहमानः न क्लिश्य; दिशः यथाभिलषितं गच्छन् विघ्नं न प्राप्नुयाः।" इति। एवं पूजितः, विसृष्टः च रामेण, पुष्पकः स्वाभिप्रेतां दिशं जगाम। तस्मिन्नपि धर्मे पुष्पके अन्तर्धाने, भरतः अञ्जलिं कृत्वा राघवम् उवाच—"वीर, तव राज्ये अनेकानि अद्भुतानि दृश्यन्ते; पुनः पुनः अतिमानुषाणां वाचः श्रूयन्ते। पूर्णचन्द्रमासा मासः गतः, प्राणिनां मध्ये रोगः नास्ति; वृद्धानामपि, राघव, मृत्युः न आगच्छति। स्त्रियः रोगरहिताः प्रसूयन्ते, नराः सुदृढदेहाः, पुरीजनानां च महती प्रीतिर्वर्धते, राजन्। समये मेघात् अमृतोपमं वारि वर्षति, वायवः स्निग्धाः, सुखस्पर्शाः, शुभाः वान्ति। राजन्, एवं पुरीजनपदवासिनः वदन्ति—'एवं अमरः नृपतिः सदा राज्यं पालयेत्।' " इति। भरतेन उक्तानि मधुराणि प्रियाणि वचनानि श्रुत्वा, रामः राजर्षिसत्तमः, हर्षेण परिपूर्णः। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य एकचत्वारिंशत्तमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः, सुवर्णाभरणं पुष्पकं विसर्ज्य, अशोकवनं प्रविवेश। तद्वनं सर्वतः चन्दनागुरुमाङ्गकालेयवृक्षैः, दिव्यदेवदारुभिः च शोभितम्। तत्र चम्पक, अशोक, पुन्नाग, मधूक, फणस, साल, पारिजातवृक्षैः, धूमरहिताग्निवत् दीप्तिमद्भिः, भूषितम्। लोढ्र, नीप, अर्जुन, नाग, सप्तपर्ण, अतिमुक्तक, मन्दार, कदली, लता गुच्छैः च आवृतम्। प्रियङ्गु, कदम्ब, वकुल, जम्बू, दाडिम, कोविदारवृक्षैः शोभितम्। सदा सुन्दरपुष्पफलनवपल्लवैः, दिव्यगन्धरससम्पन्नैः अलङ्कृतम्। तथैव दिव्यवृक्षैः, शिल्पिभिः निर्मितैः, मनोहरपत्रपुष्पसमृद्धैः, मदोत्कटभृङ्गसंकीर्णैः शोभितम्। कोकिलैः, भृङ्गराजैः, नानावर्णपक्षिभिः, शतशः रम्यैः आम्रवृक्षैः भूषितम्। केचन वृक्षाः तत्र तप्तहेमवद्विभान्ति, केचन ज्वलदग्निवत्, अन्येऽपि कालाञ्जनसदृशाः; एवं तत्र वृक्षाः। तत्र सुरभिपुष्पाणि, नानामाल्याः, नानारूपिणः शुद्धवारिपूर्णाः सरांसि च। मणिमयैः सोपानैः, स्फटिकतलैः, उत्पलनलिनीपुष्पैः, चक्रवाकैः च शोभितानि तानि सरांसि। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य द्विचत्वारिंशत्तमः सर्गः समाप्तः।