हरितवर्णाः कपयो मधुरसुगन्धिं मधु पित्वा, सुसंस्कृतमांसं मूलफलानि च स्वादु भुक्तवन्तः। एवं ते तत्र निवसन्तः, मासमतिक्रम्यापि, रामभक्ताः सर्वे क्षणमिव कालगमनं ममासुः। रामोऽपि रूपान्तरधारिभिः कपिभिः, महाबलिभिः राक्षसैः, बलाढ्यैः ऋक्षैश्च सह सदा रममाणः तत्र वसति स्म। एवं हृष्टानां कपीनां सर्वेषां राक्षसां च सुखेन द्वितीयोऽपि शिशिरमासः व्यतीयाय। इक्ष्वाकुवंशवतीं रम्यां पुरीं रमणीयां तां, रामस्य सौम्यैः व्यवहारैः परमसुखं प्राप्य, ते सुखेन कालं निन्युः। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य एकोनचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। तत्र कपयः, ऋक्षाः, राक्षसाश्च निवसन्तः, श्रीरामः तेजस्वी सगौरवं सुग्रीवमिदं वचनमुवाच— “गच्छ त्वं सौम्य, देवासुरैरपि दुर्जयां किष्किन्धां स्वमन्त्रिभिः सह पालय; सर्वे विघ्नाः विनाशिताः। महाबाहुं अङ्गदं, महाबलौ हनूमन्नलौ च स्नेहेन पालय। वीरं श्वशुरं सुसेणं, बलिनां श्रेष्ठं तारं, दुर्जयं कुमुदं, महाबलिनं नीलं च सम्यक् पालय। वीरं शतवलिं, मैनद्विविदौ, गजं, गवाक्षं, गवयं, महाबलिनं शरभं, हृष्टं गन्धमादनं च पश्य। ऋषभं वीरं, महाबलिनं जाम्बवन्तं, मम कृते प्राणान् त्यक्तवन्तः सर्वान् एतान् च पश्य। स्नेहेन पश्य, तेषां किञ्चिदप्यप्रियं मा कुरु।” इत्येवमुक्त्वा, स रामः सुग्रीवं पुनः पुनः परिष्वज्य, सान्त्वनपूर्वं विभीषणमपि उवाच— “धर्मेण लङ्कां पालय; त्वं धर्मज्ञो मया गृहीतः। त्वं पुरीराक्षसैः भ्रात्रा च पूज्यसे। राजन्, त्वं कदाचिदपि अधर्मे मनः मा कुरु; हि राज्ञः प्राज्ञाः पृथिवीं भुञ्जते। सदा मां, सुग्रीवेन सह, स्नेहेन स्मर; गच्छ, निर्व्यग्रः भव।” रामस्य वचः श्रुत्वा ऋक्षकपिराक्षसाः काकुत्स्थं पुनः पुनः स्तुवन्तः ऊचुः— “साधु! साधु! महाबाहो, तव बुद्धिः, अद्भुतबलं, परममाधुर्यं च, हे राम, स्वयम्भुव इव सदा। इत्येवं कपिराक्षसैः उक्ते, हनुमान् प्रणम्य राघवं वाक्यमुवाच— “राजन्, तव परमस्नेहो मयि सदा अस्तु; वीर, मम अनन्यभक्तिः भावश्च अन्यत्र मा गच्छेत्। यावत् पृथिव्यां रामकथा प्रवर्तते, तावत् मम देहे प्राणः स्थास्यति—नात्र संशयः। रघुवंशशिरोमणे, तव कर्मणां दिव्यां कथां, अप्सरसः पठन्तु, नरश्रेष्ठ। तव कर्मामृतं शृण्वन्, हे प्रभो, अहं तं स्पृहां निवारयिष्यामि, यथा वातः मेघरेखां नयति।” एवं हनुमति भाषमाणे, रामः उत्तमासनात् उत्तस्थाय, स्नेहेन तं परिष्वज्य, वचनमुवाच— “एवं भविष्यति, कपिश्रेष्ठ; यावत् लोके मम कथा प्रवर्तते, तावत् तव कीर्तिः, तवायुः च स्थास्यति। यावत् लोकाः तिष्ठन्ति, तावत् मम कथा अपि स्थास्यति। अस्मिन्लोके, कर्मणि कर्मणि, हे कपे, मम प्राणान् दास्यामि; कृतज्ञः कृतं प्रतिपद्यते।” इत्युक्त्वा, राघवः स्वकण्ठात् चन्द्रप्रभं हारं अपाकृत्य, वैडूर्यरत्नखचितं हारमेकं हनूमतः कण्ठे बद्धवान्। तेन महाहारेण वक्षसि बद्धेन, स कपिः शशांकशिखरमिव सुवर्णशैलमिव बभौ। रामवचनं श्रुत्वा, महाबलिनः कपयः उत्थाय, तस्य पादौ नमस्कृत्य, प्रस्थिताः। सुग्रीवः रामसख्येन अविच्छिन्नः, धर्मात्मा विभीषणः च, सर्वे अश्रुपूरितलोचनाः अभवन्। ते सर्वे, अश्रुपूर्णनेत्राः, शोकविमूढचित्ताः, राघवात् विसर्ज्यमानाः मोहिताः इव दृष्टाः। महात्मना राघवेण सम्पूजिताः, स्वगृहं प्रतिपेदिरे, देहं त्यक्त्वा इव देहिनः। ततो राक्षसाः, ऋक्षाः, कपयश्च, रघुवंशवर्धनं रामं प्रणम्य, स्वस्वनिवेशान् अश्रुपूरितलोचनाः जग्मुः। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डस्य चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ऋक्षकपिराक्षसान् विसृज्य, रामः भ्रातृभिः सह परमसुखं प्राप्य तत्र रममाणः आसीत्। अथ सायं काले, राघवः भ्रातृभिः सह, आकाशात् मधुरं वाक्यं शृणोति स्म। “सौम्य राम, त्वं मां स्नेहेन पश्य; अहं पुष्पकः, कुबेरालयात् आगतः, प्रभो, त्वया ज्ञेयः। तवाज्ञया, अहं राजगृहं गतः; नरश्रेष्ठ, स मां त्वदर्थं प्रेषयामास।