ततः कौसल्यानन्दवर्धनः रामः काश्यपतेः अनुमतिं दत्वा तं विससर्ज। रामस्य अनुमतिः लब्ध्वा निर्भयः काश्याधिपः शीघ्रं वाराणसीं प्रति प्रस्थितः। काश्याधिपं विसर्ज्य रामः स्मितमुखः मधुरवाक्यैः त्रिशतं नृपान् सम्बोधयामास। तेषां प्रेम नित्यम् अविचलितम्, बलसंरक्षितम्; धर्मः सततं तिष्ठति, सत्यम् अपि सदा सह तैः। तेषां प्रभावेन महात्मनाम्, दुर्मेधसः दुष्टस्य रावणस्य, राक्षसाधमस्य, वधः कृतः। अहं तत्र केवलं निमित्तमात्रः आसम्; तेषां बलात् रावणः युद्धे सह अनुयायिभिः पुत्रैः मन्त्रिभिः बन्धुभिः च हतः। सर्वे यूयं महात्मनः भरतेन एकत्रिताः अभवतः, यदा जनकराजकन्या वनात् अपहृता इति श्रुत्वा। अद्य, सर्वेषां नृपाणां, ये सज्जाः आसन्, कालः अतीतः; अतः अहं सर्वेषां प्रस्थानम् इच्छामि। नृपगणाः महोत्साहेन रामं प्रत्युवाचुः— "सौभाग्येन त्वं विजयी रामः, स्वराज्ये प्रतिष्ठितः। सौभाग्येन सीता पुनः प्राप्ता, सौभाग्येन शत्रुः पराजितः। एषः अस्माकम् परमं कामः, एषः अस्माकम् महत् हर्षः। यत् त्वं विजयी रामः शत्रुना रहितः दृष्टः, तत् अस्माकम् सुखम्। यथा त्वं अस्मान् स्तौषि, तत् उचितम्; किन्तु वयं तव स्तुत्यं वक्तुं न जानिमः, त्वमेव स्तुत्यः। वयं गच्छामः, त्वं नित्यं अस्माकम् हृदये स्थास्यसि। महाबाहो, अत्र वयं स्नेहेन समभाषामहे; त्वं नित्यं अस्मान् प्रति स्नेहं कुरु।" ते नृपगणाः परमसुखेन "एवमस्तु" इति उक्त्वा, अञ्जलिं कृत्वा, रामं प्रति सर्वे प्रस्थानाय उत्सुकाः वदन्ति। रामेण पूजिताः ते स्वस्वदेशान् प्रत्यगच्छन्। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे पावनस्य रामायणस्य आदिकाव्यस्य वाल्मीकिमुनिना कृतस्य अष्टत्रिंशः सर्गः समाप्तः। ते महात्मनः नृपगणाः हर्षपूर्णाः स्वसेनाभिः शतसहस्रगजाश्वैः भूमिं कम्पयन्तः प्रस्थिताः। तत्र बहवः सैन्यविभागाः रामस्य कार्यार्थम् भरतस्य आज्ञया हर्षेण संगृहीताः। भूमिपालाः बलगर्विताः उक्तवन्तः— "न वयं रामं रावणं वा युद्धे सम्मुखं पश्यामः। भरतेन वयं निष्फलम् आगमिताः; नृपैः राक्षसाः शीघ्रं हन्येरन्, न संशयः। रामलक्ष्मणयोः महाबाहुभिः रक्षिताः वयं सागरं निर्भयाः युद्धं कुर्याम्।" ते नृपगणाः अन्ये च सहस्रशः कथाः कथयन्तः प्रमुदिताः स्वदेशान् प्रत्यगच्छन्। तेषां मुख्यराज्याः समृद्धाः, हर्षपूर्णाः, धान्यधनसम्पन्नाः, कोशैः पूर्णाः। स्वपुरातनदेशान् प्रत्यागत्य नृपगणाः रामस्य तुष्ट्यर्थम् विविधानि रत्नानि उपनिन्युः। ते अश्वान्, यानानि, रत्नानि, मदोन्मत्तगजान्, उत्तमचन्दनं, दिव्यानि भूषणानि च ददुः। रत्नानि, मुक्ताः, प्रवालम्, सुन्दरीः दासीः, विविधपशून्, नानारथान् च उपनिन्युः। भरतः लक्ष्मणः महाबलः शत्रुघ्नः च तानि रत्नानि गृहीत्वा पुनः स्वनगरम् प्रत्यगच्छन्। ते पुरुषश्रेष्ठाः रम्यायोध्यां आगत्य रमणीयानि रत्नानि रामाय उपनिन्युः। रामः प्रसन्नः तानि सर्वाणि रत्नानि स्वीकार्य सुग्रीवाय कार्यसिद्धाय महात्मने दत्तवान्। राघवः विभीषणाय अन्येषां राक्षसवानराणां च, ये विजयाय सहाय्यं कृतवन्तः, दानानि दत्तवान्। सर्वे वानरराक्षसाः महाबलाः रामदत्तानि रत्नानि शिरसि बाहुषु च धारयन्तः अभवन्। इक्ष्वाकूनाम् रथकृत् हनुमान् महाबाहुः अङ्गदः च रामेण गोदाम् उपविष्टौ। रामः पद्मनयनः सुग्रीवं उवाच— "अङ्गदः तव उत्तमः पुत्रः, वायुसुतः हनुमान् तव मन्त्रिणः।" सुग्रीवः यः मन्त्रकुशलः मम हिते समर्पितः, स सर्वविधं सम्मानं अर्हति, हे वानरराज। एवं उक्त्वा रामः स्वदेहात् भूषणानि अपाकृत्य अङ्गदं हनुमन्तं च रत्नैः अलंकारैः मण्डितवान्। राघवः वानरसेनापतिनः नीलं नलम् केसरि कुमुदं गन्धमादनं च सम्बोधितवान्। सुषेणं वीरं पानसं मैनदं द्विविदं जाम्बवन्तं गवाक्षं विनतं धूम्रं च सम्बोधितवान्। वलीमुखं प्रजाङ्घं महाबलं सन्नादं दरीमुखं दधिमुखं इन्द्रजानुं सेनापतिं च संबोधितवान्। सः मधुरस्नेहपूर्णैः वाक्यैः, नेत्रैः पानमिव, उक्तवान्— "यूयं मम मित्राणि, शरीरे भ्रातरः अपि। वनवासिभिः यूयम् एव मम विपत्तेः उद्धारः कृतः। सुग्रीवः राजा सौभाग्यशाली, यः भवतः उत्तमान् मित्रान् प्राप्तवान्।" एवं उक्त्वा तेषां यथायोग्यं भूषणानि रत्नानि च दत्त्वा, पुरुषश्रेष्ठः तान् आलिङ्ग्य सम्मानितवान्।